Kvikmyndadeildarskýrsla Listaháskóla Íslands

Á heimasíðu Listaháskóla Íslands er að finna skýrslu nefndar með tillögum um skipan náms í kvikmyndagerð við skólann. Á heimasíðunni er kallað eftir umræðu um efni skýrslunnar og er þetta greinarkorn nokkurskonar svar við því kalli.

Sérstaða Íslands
Í inngangi skýrslunnar eru reifaðir veikleikar og styrkleikar þeirrar hugmyndar að stofna til kvikmyndadeildar innan Listaháskóla Íslands. Það vekur furðu að þar er engin tilraun gerð af hálfu nefndarinnar að ræða eina skóla sinnar tegundar í landinu sem kennir kvikmyndagerð, Kvikmyndaskóla Íslands. En skólinn hefur starfað í mörg ár og hefur á síðustu misserum verið að styrkja stöðu sína m.a. með viðurkenningu menntamálaráðuneytis á skólastarfinu. Það hefur m.a. gert það að verkum að námið verður lánshæft hjá LÍN. Þó svo að Kvikmyndaskóli Íslands hafi ekki gert sömu inntökukröfur og Listaháskóli Íslands þ.e. nemendur þurfa ekki stúdentspróf til inntöku, þá er nauðsynlegt fyrir réttlætinguna á því að stofna til kvikmyndadeildar innan Listaháskólans að ræða þörfina í tengslum við Kvikmyndaskóla Íslands. Á það ekki síst við á þeim tímum þegar nýfrjálshyggja í stjórnartíð Davíðs Oddssonar hefur verið að ryðja sér til rúms á öllum sviðum síðastliðinn tíu ár, þar á meðal á menntasviðinu. Þar hefur þróunin orðið sú að einkareknir skólar, á öllum skólastigum, hafa fengið brautargengi og er ekki lengur litið svo á að ríki og sveitarfélög eigi að standa eitt fyrir því að fólk geti valið sér leiðir til menntunar. Þeirri spurningu er, þrátt fyrir þessa þróun, ekki svarað í skýrslunni hvað kvikmyndadeild Listaháskólans getur gert betur en Kvikmyndaskóli Íslands.
Það er einnig nokkuð undrunarefni að á sama tíma og fjölmörg framleiðslufyrirtæki á sviði kvikmyndagerðar kvarta undan skorti á verkefnum og tækifærum, þá er ekki gerð nokkur tilraun til þess í skýrslunni að tengja kvikmyndanámstillögurnar framleiðslufyrirtækjum í landinu. Engar tilraunir eru gerðar til þess að ræða viljan til menntunar á þessu sviði með þeim formerkjum að menntunin fari að einhverju leiti fram í þessum framleiðslufyrirtækjum, sem mörg hver búa yfir tækjum, þekkingu og reynslu.
Það vekur einnig eftirtekt að nefndin ræðir ekki það menntunarstarf á sviði kvikmyndagerðar sem Kvikmyndasjóður og fleiri aðilar hafa staðið fyrir á undanförnum árum. Þeirri spurningu er til að mynda ekki svarað hver þörfin er fram yfir þau námskeið sem haldin hafa verið m.a. í handritsgerð og framleiðslu á vegum þessara aðila.

Menntunarlegar forsendur
Nefndin gerir tillögur að skipan náms í kvikmyndagerð. Hér vekur eftirtekt hvernig náminu er skipt niður í þrjú megin svið sem eru leikstjórn, handritsgerð og framleiðsla. Öll tæknileg vinna svo sem kvikmyndataka, hljóð og eftirvinnsla kvikmyndagerðar eins og klippingar er í algeru lágmarki. Svo virðist sem að eingöngu eigi að sinna þessum tæknilegu þáttum í tveimur námskeiðum sem flestir eru þó sammála um að eru ekki eingöngu grundvöllurinn að listgreininni heldur einnig forsenda fyrir því að leikstjórar, handritshöfundar og framleiðendur geti sinnt starfi sínu af einhverju viti. Það er með öðrum orðum ekki fjallað um það hverskonar kvikmyndagerðarmenn: leikstjóra, handritshöfunda eða framleiðendur, deildin á að útskrifa. Flestir eru sammála um það að nokkur munur er á því að starfa í kvikmyndagerð fyrir sýningar í kvikmyndahúsi eða fyrir sýningar í sjónvarpi, en þetta eru helstu sýningarform kvikmyndagerðarmanna í dag. Og hið sama má segja um kvikmyndagerð fyrir sýningar á Internetinu eða kvikmyndagerð sem er að ryðja sér til rúms í stafræna tölvuheiminum, en þar eru menn sammála um að verið sé að fást við form sem séu um margt ólíkir öðrum hefðbundnum leiðum til sýningar á verkum kvikmyndagerðarmanna. Engin tilraun er gerð í skýrslunni til þess að meta þessa þróun innan greinarinnar þrátt fyrir grósku og þær stórtæku tæknilegu breytingar sem orðið hafa í kvikmyndagerð.
Það er einnig forvitnilegt hverjar tillögur nefndarinnar eru um fræðilega eða akademiska menntun væntanlegra nemenda í kvikmyndagerð. Í tillögum nefndarinnar er ekki gerð nokkur tilraun til þess að tengja þennan akademíska grunn öðrum fræðigreinum en bókmenntafræði. Skýtur það skökku við þar sem fjölmargir háskólar erlendis, sem kenna kvikmyndagerð, hafa áttað sig á takmörkunum bókmenntafræðilegra nálgana fyrir allar tegundir kvikmyndagerðar og því hvatt nemendur sína til að huga að öðrum grein hugvísinda og ekki síst greinum innan félagsvísindanna. 1. Takmörkunin liggur meðal annars í því að kenningar margra bókmenntafræðinga s.s. eins og sálgreining og táknfræði smættar veruleika mannsins og gerir lítið úr félagslegum og menningarlegum mun. 2. Slíkar kenningar hafa einnig verið gagnrýndar fyrir eðlishyggju, en bókmenntafræðingar og kvikmyndafræðingar sem róið hafa á sömu kenningarmið, hafa margir fjallað um kvikmyndina eins og hún búi yfir eðlislægri merkingu. 3. Þessar kenningar gera einnig lítið úr reynslu og þekkingu fólks, hvort sem það eru kvikmyndagerðarmennirnir sjálfir eða kvikmyndaáhorfendur. Að mörgu leiti eru margar félagsvísindagreinar og ýmsar aðrar greinar hugvísinda eins og heimspeki og sagnfræði, mun hentugri grundvöllur fyrir kvikmyndagerðarnám en bókmenntafræðin, en það útheimtir ítarlegra mál.

Aðgengi að listgreininni
Það vekur eftirtekt að í skýrslunni er sáralítið gert úr því samhengi sem kvikmyndadeildin á að vera hluti af. Þannig er ekkert rætt um það hvernig deildin getur nýtt sér þekkingu úr öðrum deildum skólans, en Listaháskólinn og nemendur hans hafa verið að kanna króka og kima hreyfimyndarinnar í fjöldamörg ár.
Það er einnig ekkert rætt í skýrslunni um það hvaðan nemendur deildarinnar eiga að fá menntun í því að horfa á eða sjá verk á þessu sviði listarinnar. Hér standa nemendur í málun eða fjöltækni nokkrum skrefum framar en þessir væntanlegu nemendur kvikmyndadeildarinnar, þar sem í landinu eru starfrækt listasöfn. Þar gefst nemendum tækifæri til þess að eiga í einhverjum samræðum við strauma og stefnur í listheiminum. Að þessu atriði er ekki vikið í skýrslunni, þrátt fyrir að það sé flestum ljóst að framboð á kvikmyndum á Íslandi í kvikmyndahúsum og sjónvarpi er frekar takmarkað. Hið sama gildir um framboð á myndbandaleigum. Spurningunni um það hvernig eigi að mæta þörf nemenda í kvikmyndagerð í að skoða listgreinina er ekki svarað nema að takmörkuðu leiti. Svo virðist sem að nemendur eigi að notfæra sér bækur, fyrirlestra, kvikmyndahátíðir og myndir kennara í námskeiðunum. Og væntanlega eiga þeir að stunda kvikmyndahúsin og horfa á þær fjölmörgu sjónvarpsrásir sem nú standa landsmönnum til boða. Ekkert kvikmyndahús í eigu fyrirtækis og engin sjónvarpsstöð er að sinna að staðaldri bæði sögulegri dýpt og samtímalegri breidd kvikmyndagerðar í heiminum í dag. Raunveruleg menntun á sviði kvikmyndagerðar, þar sem fólk hefur aðgengi að afrakstri kvikmyndagerðarmanna, kvikmyndunum, er því mjög takmörkuð.
Bæjarbíó, kvikmyndahús Kvikmyndasafns Íslands er líklega eini staðurinn sem getur og er að sinna þessu hlutverki enda var til þess stofnað af menntamálaráðuneytinu með flutningi safnsins til Hafnarfjarðar. Þetta ætti skýrsluhöfundum að vera ljóst en þeir gera ekki tilraun til þess að ræða stofnanalegt samhengi kvikmyndadeildarinnar.

Lokaorð
Ég hef hér á undan gert nokkrar athugasemdir við skýrslu nefndar um stofnun kvikmyndadeildar við Listaháskóla Íslands. Á engan hátt má túlka orð mín sem svo að é sé á móti því að slík deild sé stofnuð. Þvert á móti. Ég er hins vegar að vekja athygli á nokkrum þáttum í grunnhugmyndinni um stofnun deildar við skólann sem þarfnast frekari skoðunar. Skýrslan er að mínu mati full þröng í afstöðu sinni til sviðsins og á hvað skal lögð áhersla í þjálfun nemenda í kvikmyndagerð.