Einkavæðum menningariðnaðinn

Seljum íslensku handritin hæstbjóðanda. Seljum minjar og rekstur höfuðsafna landsins. Seljum lista- og myntsafn Seðlabanka Íslands. Leggjum af óskilvirkt og þunglamalegt styrkjakerfi til handa menningariðnaðinum. Minnkum menningariðnaðarumsvif ráðuneyta.

Losum úr læðingi gríðarlega fjármuni og frumkvæði einstaklinga í landinu. Ríkisafskipti af íslenskri menningu er afsprengi þess tíma er landið var nýlenda Dana. Þörfin á sameiginlegri arfleifð þótti nauðsynleg til að réttlæta viðskilnað við Dani.

Frá setningu stjórnarskrárinnar 1874 hafa verið settar á fót stofnanir og sjóðir sem sinna söfnun, miðlun og rannsóknum á menningararfi þjóðarinnar. Í dag gegna menningarstofnanir hins vegar breyttu hlutverki og hafa gengið einkastaklingsframtakinu á hönd. Menntunarlegar og stjórnunarlegur kröfur eru einnig breyttar gagnvart menningarstofnunum. Á undanförnum áratug hafa hugmyndir nýfrjálshyggjunnar umbylt íslensku samfélagi. Komið hefur verið á samkeppnisumhverfi á ýmsum sviðum, sem ríkið sá eitt um áður.

Ríkisreknar stofnanir hafa verið seldar hæstbjóðanda og hefur reynslan sýnt að þjóðinni hefur aldrei vegnað betur. Reynslan af þessum aðgerðum hefur sýnt að Íslendingar þurfa ekki lengur að eiga og reka stofnanir saman. Komið hefur í ljós að slíkt kerfi er óréttlátt. Það hamlar bæði frumkvæði einstaklinga og skerðir frelsi þeirra. Mörkin milli opinberra menningarstofnana og einkafyrirtækja hafa jafnframt verið að riðlast á undanförnum árum og vart má lengur sjá hver ræður ferðinni.

Það eru nokkur rök sem mæla með því að menningariðnaðurinn sé seldur. Rekstur menningariðnaðarins yrði hagkvæmari en ríkisrekstur. Einstaklingar fara betur með eigin eigur en annarra. Einstaklingar hafa meiri hag af því að taka hagkvæmustu ákvarðanirnar um nýtingu menningararfsins, en stjórnmálamenn eða fræðimenn sem vinna í dag með þessar eigur þjóðarinnar. Stjórnmálamenn hugsa meira um það að tryggja flestum kjósendum vinnu og fræðimenn hugsa meira um það að rannsaka þessar minjar, en að auka verðmæti minjanna.

Menningarstofnanir leggja sig takmarkað fram um að hámarka þann ágóða sem hægt er að hafa af menningarverðmætum. Menningarminjar eru takmörkuð auðlind sem ber að hámarka arðin af á meðan hægt er. Ein af stærstu lygum samtímans er að menningarminjar, sé hægt að varðveita um ókomin ár. Því miður standa Íslendingar, eins og aðrar þjóðir, frammi fyrir því að minjar eru forgengilegar og munu, er fram líða stundir, eyðast í núverandi formi. Þetta þýðir í raun að eyða þarft gríðarlegum fjárupphæðum á komandi árum til að forverja skinnhandritin, sjónverk, muni, og hús í eigu ríkisins.

Fákeppni ríkir á sviði menningarinnar. Handritin eru til dæmis eingöngu í vörslu Árnastofnunar og hafa aðrar stofnanir eða einstaklingar ekki aðgang að þeim nema í gegnum samstarf við þá. Með sölu handritanna væri ekki eingöngu verið að hámarka fjárhagslegan auð sem í þeim felst, heldur einnig að búa til samkeppni í því að sýna þau, rannsaka og forverja. Menningarstofnanir eru almennt ekki vel í stakk búnar til þess að mæta breytingum á markaði og aukinni hnattvæðingu. Aukinn ferðamannastraumur gerir illa búnar og fjárhagslega sveltar menningarstofnanir á engan hátt samkeppnishæfar við sambærilegar stofnanir erlendis.

Stjórnendum menningarstofnana hefur verið uppálagt undanfarin ár að stjórna fyrst og fremst með fjárhagslega hagsmuni stofnanna í huga. Hafa ber þá ánægjulegu staðreynd í huga að Íslendingar hafa náð góðum árangri í að nýta rýran menningaraf sinn. En betur má ef duga skal. Enn má auka skilvirkni, framleiðni og arðsemi menningariðnaðarins til hagsbóta fyrir alla landsmenn. Ein ríkasta skylda Íslendinga er að ganga vel um auðlindina sem menningararfurinn er og nýta hann á sjálfbæran hátt.

Birtist í Fréttablaðinu, 27. oktober 2006

Eðlileg viðbrögð

Þann 16. janúar birtist í Staksteinum endurómur af viðskiptum Björns Bjarnasonar fv. menntamálaráðherra við Ljósmyndasafn Reykjavíkur (LR) í tengslum við ljósmyndakópíur sem faðir hans hafði látið eftir sig. Björn hafði látið LR fá kópíurnar til geymslu, en tók þær til baka vegna þess að honum fannst LR ekki standa sig nægilega vel í að sinna þeim. Staksteinahöfundur gerir lítið úr þætti LR í þessu máli og kallar viðbrögð safnsins undarleg og spyr „Hverskonar vinnubrögð eru þetta?” Núverandi forstöðumaður safnsins lætur síðan liggja að því í svari sínu til Björns Bjarnasonar í Morgunblaðinu, að vegna reynsluleysis á þeim tíma sem málið kom upp hafi hún leitað til forvera síns um ráð. Núverandi forstöðumaður telur hins vegar að þau ráð hafi ekki verið haldbær í ljósi núverandi sjö ára reynslu sinnar í starfi forstöðumanns. Viðbrögð LR við óskum Björns hefðu því orðið önnur. Forstöðumaðurinn varpar, með öðrum orðum, ábyrgðinni yfir á forvera sinn í starfi og þvær hendur sínar af málinu. Ummæli Staksteina og núverandi forstöðumanns kallar á frekari úskýringar á viðbrögðum mínum sem fyrrverandi forstöðumaður LR í tengslum við þetta kópíusafn Björns.

Árið 1997 stóð LR frammi fyrir því að forgangsraða þurfti verkefnum á vegum stofnunarinnar. Á þeim tíma voru fjölmörg menningarsöguleg ljósmyndasöfn LR í báglegu ásigkomulagi. Ljósmyndagler, ljósmyndafilmur og ljósmyndakópíur svo hundruðum þúsunda skipti lágu undir skemmdum við slæmar aðstæður, í lélegum umbúðum og lítill hluti myndanna var skráður. Ásóknin í þessar myndir var hins mikil og höfðu mörg söfn látið á sjá af notkun. Á þeim tveimur og hálfu ári sem ég var við stjórn safnsins (1997-2000), var gert stórátak í því að forverja ljósmyndasöfn fjölmargra íslenska ljósmyndara og sömuleiðis í að skrásetja þau. Var LR meðal annars lokað sérstaklega til þess að sinna gagngert þessum málum. Þau ljósmyndasöfn sem fengu forgang í varðveislu og skráningu voru söfn eftir íslenska ljósmyndara, glerplötusöfn og filmusöfn sem voru í hættu að skemmast. Kópíusafn Björns samanstóð hins vegar af ljósmyndakópíum sem voru í ágætu ásigkomulagi, sem krafðist ekki brýnnar varðveislumeðferðar. Kópíusafnið virtist einnig eftir tugi erlendra ljósmyndara og hefði það verið margra mánaða verk að grennslast fyrir um hverjir tóku myndirnar og ekki síst
hvar höfundaréttur þeirra liggur. Forgangsröðun í starfi safnsins á þessum árum tók mið að því að standa vörð um starf íslenskra ljósmyndara, en það er einn helsti tilgangur safnsins. Myndasöfn, eins og það safn sem Björn afhenti LR, þurftu einfaldlega að bíða afgreiðslu þar sem forgangsröðin var önnur. Þess ber að geta að þó svo að forgangsröðun hafi verið gerð innan LR, þá þýðir það á engan hátt að LR hafi litið svo á að söfn sem lentu aftarlega í röðinni hafi verið talin ómerkileg. Að mínu mati hefði það verið meiriháttar handvömm ef LR hefði sett myndasafn Björns í forgang í ljósi aðstæðna. LR einsetti sér einnig það markmið á þessum tíma að fara fram með góðu fordæmi í höfundar- og varðveisluréttarmálum og tók sér starfsemi opinberra
ljósmyndasafna erlendis á því sviði til fyrirmyndar. Útbúnir voru samningar undir handleiðslu sérfræðings í höfundarétti, sem kváðu á um réttindi og skyldur LR við ljósmyndara og ljósmyndsöfn, og einnig réttindi og skyldur ljósmyndara (eða eigenda höfundaréttar) við LR. Markmiðið með þessum samningum var að tryggja réttarstöðu beggja aðila sem verið hafði í óvissu áður. Um leið var einnig búin til réttlætanlegur farvegur fyrir stofnunina að eyða meiri fjármunum og tíma í að varðveita, skrá, rannsaka og miðla þeim ljósmyndasöfnum sem með samningum voru á ábyrgð safnsins. Í ljósi þessara grundvallaratriða sem LR vann að í varðveislu- og höfundarréttarmálum hefði það verið ósamræmi í starfi LR að sinna safni Björns að svo stöddu, safni sem LR vissi lítil deili á í réttindalegu tilliti.

Stefnan í máli Björns var tekin á grundvelli þessara atriða sem hér hafa verið rædd. Starfsmenn á ljósmyndasöfnum víða um heim vita að myndakópíur geta verið einu eintökin sem til eru í heiminum, þar sem ljósmyndafilmum (orginölum) hefur oft verið hent. Þetta gat átt við um myndir í safni Björns og því mikilvægt að hvetja Björn til þess að gera það sem safni hans var fyrir bestu. Á þeim tíma sem Björn bar fram óskir sínar um aðgerðir stóð Sjálfstæðisflokkurinn í því að flokka og skrá myndasafn flokksins. Sérstök manneskja var í því starfi og vildi ég ekki á nokkurn hátt standa í veginum fyrir því að búið yrði vel um þessar myndir. Var Björn því hvattur til að nýta sér þau tengsl. Sú tillaga var að sjálfsögðu gerði í góðri trú um að þessir aðilar gerðu sér grein fyrir hvað felst í því að varðveita myndakópíur út frá lögum um höfundarétt.

Birtist í Morgunblaðinu í lok janúar 2007.

Köld slóð Baltasars, Björns og íslenska ríkisins

Umfjallanir og viðtöl um nýlegar kvikmyndir eins og Mýrina í leikstjórn Baltasars Kormáks og Kalda slóð í leikstjórn Björns Brynjólfs Björnssonar sýna að slóð íslenskrar kvikmyndagerðar er köld. Kvikmyndalistamenn og fjölmiðlafólk setja myndirnar þess í stað í samhengi við íslenska bókmenntasögu eins og íslensk kvikmyndagerð sé hluti hennar. Þar er þó einhverju samhengi fyrir að fara. Kvikmyndirnar eru þar með settar í samhengi við skrif spennusagnahöfunda á borð við Arnald Indriðason og fleiri, í stað þess að ræða hvernig leikstjórar, handritshöfundar, kvikmyndatökumenn og aðrir sjá sig í samhengi við íslenskar kvikmyndir á borð við Morðsögu (1977) í leikstjórn Reynis Oddssonar, Ryð (1990) í leikstjórn Lárusar Ýmis Óskarssonar, og Foxtrot (1988) í leikstjórn Jóns Tryggvasonar svo nokkur dæmi séu tekin.

Þetta sérkennilega samhengi kemur hins vegar ekkert á óvart vegna þess að flest sem er gert í tengslum við kvikmyndir á íslandi er yfirleitt sett í bókmenntalegan búning, eins og þjóðin skilji ekki önnur viðmið. En það er ekki bara í fjölmiðlaumfjöllunum sem íslenskar kvikmyndir eru settar undir mælistiku bókmenntanna, íslenskir kvikmyndagerðarmenn þurfa að skila inn skriflegum lýsingum til Kvikmyndamiðstöðvar á myndum sem þeir vilja gera og gríðarleg áhersla er lögð á námskeið í handritsskrifum í opinberum styrkveitingum á kostnað annarra greina kvikmyndagerðar. Svo má ekki gleyma því að árleg verðlaun til kvikmyndagerðarmanna eru kennd við Eddu Snorra Sturlusonar. Og það sem meira er, íslenskir kvikmyndagerðarmenn snúa sér oftar en ekki að bókmenntunum eftir gróskulegan feril kvikmyndagerð eins og dæmið um Þráinn Bertelsson sannar.

Þáttur Kvikmyndasafns Íslands og íslenskra kvikmyndafræðinga er kapituli (takið eftir þessari bókmenntalegu orðanotkun) út af fyrir sig. Kvikmyndasafni Íslands tókst í samvinnu við Íslandspóst að halda uppá 100 ára afmæli reglubundinna kvikmyndasýninga hér á landi með því að gefa út 3 lítil frímerki á þessu ári. Frímerkin má nota til að dreifa sendibréfum, jólakortum og öðru skriflegu út um allan heim. Yfirlit yfir íslenska kvikmyndasögu hefur aldrei verið sýnd á vegum þessarar þjóðarstofnunar, en hefur þess í stað styrkt tvisvar sinnum útgáfu á lítilli yfirlitsbók á ensku um íslenskar kvikmyndir. Sú bók er ekki til á íslensku og hljómar það sjálfsagt ótrúlega. Og íslenskir kvikmyndafræðingar eru ötulir við að skrifa um það, með kenningum og tungumáli bókmenntafræðanna, hvernig kvikmyndir eru bókmenntalegar aðlaganir. Kvikmyndafræði er kennd við Háskóla Íslands innan bókmenntafræðiskorar og hefur svo verið um árabil.

Það er auðvitað eitthvað skrítið við þessa mynd, að smætta eitt listform yfir á annað í sífellu, eins og möndullinn í heimskringlu listarinnar sé einn og hann bókmenntalegur. Sé horft til annarra þjóða sést að svo er ekki, þar sem listamenn á sviði kvikmyndagerðar og fjölmiðlafólk bera í flestum tilfellum skynbragð á að þeir sem standa að kvikmyndagerð hafa fyrst og fremst lært af því að gera, horfa á og pæla í kvikmyndum. Þar gefst því svigrúm til þess að hugsa og tala um fleira í tengslum við kvikmyndir en út frá bókmenntalegum skýrskotunum. Það er mál til komið að vakna uppúr þessum bókmenntalegum dróma og fjalla um kvikmyndagerð í samhengi listgreinarinnar sjálfar. Að öðrum kosti verður íslensk kvikmyndaumræða það bókmenntalega mýrarfen, sem hingað til hefur skilið eftir sig kalda slóð.

Birtist í Lesbók Morgunblaðsins 6. janúar 2007

Slembilukka Björns

Það hefur ekki farið framhjá neinum að Björn Bjarnason dómsmálaráðherra hefur mikinn áhuga á því að stofnuð sé leyniþjónusta á Íslandi. Hefur hann látið í veðri vaka að hann hafi áhuga á því að menn ræði þessa hugmynd af fullri alvöru, kosti hennar og galla, þörf á henni og vanþörf. Ég hef lagt mitt af mörkum og skrifað tvo pistla á kistuna.is um þetta mál. Í fyrri pistlinum benti ég á að í Kastljósþætti sumarið 2005 talaði ríkislögreglustjóri eins og embætti hans væri í samstarfi við leyniþjónustur erlendra ríkja. Í pistlinum gerði ég því skóna að hér væri verið að læða leyniþjónustu inn um bakdyrnar á íslensku samfélagi. Í seinni pistlinum gerði ég skýrslu erlendra sérfræðinga um hryðjuverkavarnir að umtalsefni og sagði meðal annars að leyniþjónustan sem Björn vill stofna væri í raun fjölmenningarlögregla. Svar íslenska ríkisins við margbrotnara samfélagi sem Ísland er orðið.

Á síðustu mánuðum hefur það svo gert, svona í framhjá hlaupi, að tveir fræðimenn, þeir Guðni Th. Jóhannesson og Þór Whitehead hafa verið að skoða leyndarmál ríkisins. Guðni afhjúpaði það í vor að íslenska ríkið hafi látið hlera síma nokkurra aðila sem talið var að gætu ógnað öryggi ríkisins. Þór Whitehead kemur svo á dögunum fram með ritgerð þar sem hann segir frá því að íslenska ríkið hafi rekið leyniþjónustu, um margra áratuga skeið, án vitundar almennings eða löggjafarvaldsins, Alþingis.

Það sem hefur vakið sérstaka athygli mína er að Björn Bjarnason hefur verið salla rólegur yfir þessum tveim rannsóknum. Viðbrögð hans hafa verið á þann veg eins og hann sé einn af okkur, almúganum, sem lesi það með áhuga sem fram kemur hjá áhugaverðum fræðimönnum, en ekki dómsmálaráðherra og yfirmaður þessa sviðs hjá íslenska ríkinu. Reyndar hefur hann lýst yfir þeirri skoðun sinni að gera eigi flest ef ekki öll gögn frá tímum kalda stríðsins opinber, en hann hefur ekki að mér vitanlega, beitt sér sérstaklega fyrir því að svo verði gert. Þess í stað hefur verið skipuð nefnd til að skoða hvort eigi að opinbera gögn og þá væntanlega hvaða gögn. Hér á allt frelsis- og gagnsæistal nýfrjálshyggjumanna, eins og Björns, augljóslega ekki við.

Sömu sögu er að segja um viðbrögð hans við skrifum Þórs. Þar er eins og hann komi bara af fjöllum, eins og við hin. Þyki þetta allt saman mjög áhugavert, en það eigi að horfa fram á veginn. Það eina sem hann hefur raunverulega að leggja til málanna er að hann fer strax í þann gírinn að verja þessar aðgerðir. Í sjónvarpsfréttum föstudaginn 22. september sagði hann til dæmis frá því að hann haldi nú að þetta leyniþjónustustarf hefði allt saman rúmast innan ramma laganna. Hér telur Björn að hann sé að sinna skyldum sínum sem dómsmálaráðherra, en hann virðist gleyma því að lögbrot og valdníðsla getur einnig átt sér stað á því stigi kerfisins. Sem dómsmálaráðherra ber honum að líta til þess og gera ráð fyrir því, sé tilefni til þess (eins og grein Þórs gefur til kynna) og ekki síst ef honum er í raun ókunnugt um hvernig þessum málum var háttað.

Í lokin er svo vert að benda á slembilukku Björns, að þessi tveir fræðimenn, þeir Guðni og Þór, birta rannsóknir sínar á svipuðum tíma og Björn stendur í því að kynna hugmyndir sínar. Í fyrstu hljómuðu þessar hugmyndir Björns sem einhver nýlunda fyrir þjóðinni, en þegar öllu er á botninn hvolft þá reynist dvergríkið Ísland í engu eftirbáti annarra þjóða. Rannsóknirnar sýna fram á ákveðin fordæmi þess að íslenska ríkið hafi hagað sér eins og önnur ríki þegar kemur að svokölluðum þjóðaröryggismálum. Sumir gætu haldið að fyrst að þetta hafi viðgengist, þá geta Íslendingar alveg ruslað upp einni leyniþjónustu. Þess ber hins vegar að geta að á meðan önnur ríki hafa komið sér upp leyniþjónustu, þá hefur það verið með vitund almennings og löggjafans í þeim löndum. Í lýðræðisríkinu Íslandi hefur það ekki verið gert, eins og rannsóknir þeirra Guðna og Þórs sýna, og eykst þar með þrýstingurinn á dómsmálaráðherra og aðra í ríkisstjórn Íslands að gera hreint fyrir þeim dyrum sem þeim er tímabundið trúað fyrir. Þrýstingurinn er þeim mun meiri vegna þeirra hugmynda sem Björn Bjarnason hefur kynnt og er framtíðarsýn hans fyrir okkur – okkur sem þurfum að greiða fyrir hana með skertum borgarlegum réttindum nái hugmyndin fram að ganga.

Birtist á kistan.is 10. október 2006.

Fjölmiðlahiti í Kanada

Þann 23. júní 2006 var að finna áhugaverðan leiðara í Kanadíska dagblaðinu The Globe and Mail. Leiðarinn fjallaði um skýrslu nefndar á vegum stjórnarinnar. Nefndinni var ætlað að setja fram tillögur hvernig koma eigi í veg fyrir óæskilega eignasamþjöppun á fjölmiðlamarkaði og talið er að geti ógnað hagsmunum almennings. Nefndin hefur starfað í nokkur ár og hafa nefndarmenn ferðast um landið og hlustað á raddir fólks sem hafa bæði verið með og á móti sérstökum aðgerðum varðandi samþjöppun. Lokaskýrslan leit dagsins ljós í júní. Ekki eru allir ánægðir með tillögur skýrslunnar, og þar á meðal leiðarahöfundur The Globe and Mail.

Leiðarinn hljóðar svona í lauslegri þýðingu.

“Kvartanir í dag um hætturnar af eignasamþjöppun fjölmiðla í Kanada er ekkert ósvipað því að kvarta undan hættunni af húlahoppæðinu í skólum landsins. Kvörtunin er jafn úrelt. Fáðu þér sæti á stjórnarfundi einhvers fjölmiðlafyrirtækis árið 2006 og líkur eru á að þú heyrir kvartanir um gagnstætt vandamál: uppbrot fjölmiðlamarkaðarins. Á tímum bloggsins, bodmiðlunar, gervinhattaútvarps, og ókeypis dagblaða þá eru fjölmiðlafyrirtæki ekki að leggja á ráðin um að einoka markaðinn. Þess í stað eru þau óánægð með það hvernig markaðurinn er að molna í sundur.

“Hvernig er það mögulegt að hafa færri raddir í 1000 rása umhverfi og Internetið, sem er eins og eldfjall, spúandi fréttum 24 tíma sólarhrings, alla daga ársins, í samanburði við umhverfið fyrir um 20 árum, þegar við höfðum eingöngu tvær sjónvarpsstöðvar sem náðu um allt landið, eina útvarpsrás sem náði yfir allt landið og eitt dagblað sem dreift var um allt land?” spurði einn fréttamaður Corriere Canadese, Angelo Persichili, frammi fyrir nefnd á vegum þingsins er fjallaði um fréttamiðla.

Góð spurning. Slæmt að þingmennirnir skulu ekki hafa tekið mark á henni. Þess í stað hafa þeir kallað aftan úr fortíðinni eftir flókinni rannsókn á því hvernig samþjöppun á fjölmiðlum eigi sér stað. Ráðherra fengin til að óska eftir umsögn. Kanadíska útvarpsréttarnefndinni sagt að vera til taks. Og sérstakri nefnd sem á sér stoð í nýjum Samkeppnislögum ætlað það hlutverk að skera úr um – hið hlutdræga mat - ‘hvað sé í þágu almennings´.

Hætturnar af þessu starfi ætti öllum að vera ljósar. Stjórnmálamenn geta hæglega notfært sér í eigin þágu þetta nýja valdsvið til þess að koma í veg fyrir samruna. Þeir geta lagt stein í götu fjölmiðlarisa sem þeim finnst vera andsnúinn sér eða hjálpað þeim sem er þeim meira að skapi. Fyrrverandi forsætisráðherra, Jean Chrétien, var sérstaklega andsnúinn fjölmiðlamanninum Conrad Black. Hægt er að velta því fyrir sér hvort að Hr. Chrétien hefði ekki freistast til þess að tálma Hr. Black í því að eignast fjölda allan af Kanadískum dagblöðum?

Það kemur á óvart að nefnd sem hefur tvo fyrrverandi fréttamenn í forystu – þau Joan Fraser sem var við Montreal Gazette og Jim Munson hjá CTV sjónvarpsstöðinni – skuli ekki hafa séð ógnina af þessu starfi. Þau dusta í burtu öllum efasemdum um ógnina sem frjálsri fjölmiðlun stafar að þessu starfi og ásaka fjölmiðlafyrirtæki um að skýla sér á bakvið ákvæði í lögum um réttindi og frelsi. Nú jæja, það var ekki að ósekju sem höfundar þeirra laga höfðu sérstakt ákvæði í þeim lögum um fjölmiðla. Fréttamiðlar gegna mikilvægu hlutverki í að gera stjórnvöld ábyrg gerða sinna Þess vegna er nauðsynlegt að fréttamiðlum sé gefið hámarks frelsi til þess að starfa eins og þau telja best, frelsi fyrir afskiptum stjórnvalda. Að gefa ráðherrum stjórnvalda yfirhöndina gagnvart fjölmiðlum sem geta efast um og gagnrýnt stjórnvöld er heimboð um misnotkun.

Ef eigendur fjölmiðla haga sér á óæskilegan hátt, þá er nóg til af lögum til að koma böndum á þá. Ef það lítur út fyrir að þeir séu að sölsa undir sig markaðinn og halda keppinautum sínum frá markaðshlutdeild, þá getur Samkeppnisstofnun litið á málið. Bell Globemedia, sem á CTV sjónvarpsstöðina og dagblaðið The Globe and Mail, er í skoðun hjá Samkeppnisstofnun eftir breytingar á eignarhaldi. Ef fréttafyrirtæki er talið hafa vegið að æru einhvers, þá er þeim sama gert mögulegt að lögsækja það fyrirtæki. Ef fjölmiðlafyrirtæki brjóta á réttindum fólks í vinnu hjá þeim, þá eru til lög sem taka á slíku. Með öðrum orðum, fylgst er með fjölmiðlafyrirtækjum eins og hverju öðru fyrirtæki í landinu.

En fjölmiðlanefndin vill að það sé fylgst betur með þeim. Nefndin heldur fram að almannaheill (public interest) sé stefnt í voða vegna samþjöppunar fjölmiðlafyrirtækja og að stjórnvöld verði að grípa í taumanna. Hvar eru sannanir fyrir þessu? Fyrir utan endurvinnslu á gömlum umkvörtunum um Irving fjölskyldusamsteypuna á austurströnd Kanada, gefur nefndin engin haldbær dæmi um það hvernig fjölmiðlasamsteypa (group ownership) hefur gert fjölbreytni skoðana í fjölmiðlum einsleitari.

Í reynd, er Kanadískt fjölmiðlaumhverfi mjög fjölbreytt með tilliti til uppsprettu efnis, miðlum og skoðunum. Tökum sem dæmi Toronto, sem er einn stærsti fjölmiðlamarkaður landsins. Þar er að finna fjögur stór dagblöð sem keppa og hafa áberandi mjög ólík einkenni og ritstjórnarlegar skoðanir. Eignarhald á þeim öllum er í höndum stórra fjölmiðlafyrirtækja.

Tveimur fyrrverandi hurðastoppurum á fjölmiðla, Davey nefndin (1970) og Kent nefndin (1984) kvörtuðu einnig undan samþjöppun á fjölmiðlamarkaði. Skýrslur beggja nefnda fóru beint á hilluna og safna þar ryki. Skýrsla nýju nefndarinnar á það einnig skilið að slást í hópinn.”

Hægt er að nálgast Davey og Kent skýrslurnar á slóðinni: http://dsp-psd.communication.gc.ca/Collection-R/LoPBdP/BP/prb9935-e.htm

Hið læsandi löður

Í vikuritinu Fálkanum frá sjötta áratugnum er eftirfarandi auglýsingu að finna.

Henni þótti vænt um hann...en það var svitalykt af honum!....

Drengur: „Hversvegna kallar systir þig S.L. Jónsson, úr því að þú heitir Jón?”
Karlmaður með yfirvaraskegg: „Svit...”
Drengur: „Að minnsta kosti segist hún ekki geta hitt þig í kvöld.”

Ung kona með hönd undir kinn: „Stúlka getur ekki sagt karlmanni að sje svitalykt af honum”

Karlmaður með yfirvaraskegg sér auglýsingu í búðarglugga með Lifebuoy handsápunni, sem fyrirbyggir svitalykt: „Hún mundi þó aldrei meina SVITA LYKT! Auðvitað gat hún ekki minst á hana... ”

Karlmaður með yfirvaraskegg nýkominn úr baði: „Þetta hefði mjer átt að detta í hug fyr! Hvílíkt indælis löður. Nú líður mjer vel.”

Karlmaður með yfirvaraskegg og ung kona brosa blítt hvors til annars.

Karlmaður með yfirvaraskegg segir: „Einu sinni hjelt jeg að þú værir að útskúfa mjer. En nú...”

Unga konan: „Nú ertu orðinn vitrari!”

Neðanmáls í auglýsingunni segir: Útsvitun er eðlileg líkamsstarfsemi, sem eflir heilsu mannsins. En stundum stífla efnin í svitanum svitaholurnar...og „S.L.” – svitalyktin – verður áberandi. LIFEBUOY handsápan, með hinum undursamlegu heilsugjafarefnum sínum, er einfalt lækningar- og varnarlyf gegn svitalyktinni. Hið læsandi löður hennar hreinsar holurnar og heldur hörundinu frísku, svo að ekki verður að fundið. Tryggið yður að verða ekki öðrum til ama – notið LIFEBYOY handsápuna í baðinu og þvottaskálinni.

PHOTOGRAPHIC CONQUEST

by Sigurjón Baldur Hafsteinsson
Published in:
Linde-Laursen, A. and J.O. Nilsson (eds.)
(1995) NORDIC LANDSCOPES. Nord: Copenhagen.
It was also published in a danish version:
Linde-Laursen, A. and J.O. Nilsson (red.)
(1994) Möjligheternas landskap: Nordiska kulturanalyser. Nord: Copenhagen.


The myth of the objectivity of the photograph is alive and well, the myth that an individual, unique moment is captured by the photographer on his film - independent of any political or cultural context. This view is fundamentally wrong. Photographs have no meaning outside their social context. It is therefore mistaken to claim that photographs do not represent specific ideologies. Even "innocent" landscape photographs are an expression of a practice anchored in specific ideological circumstances. [1]
In Iceland there is a long tradition of photography, but it has not been particularly well researched. We therefore know virtually nothing about how Icelandic photographers perceived the landscape before the Second World War. On the other hand, we do know of numerous foreign tourists who took photographs before this. Some came to Iceland solely to take pictures of the Icelandic landscape. The first photograph we know of an Icelandic natural phenomenon was taken by a foreign tourist in 1856. [2] In the last decade, however, Icelandic landscape photographers have really woken up, and this has rapidly resulted in the idea of Iceland being a sort of world centre for landscape photography. [3]
The production of pictorial landscapes has deep roots in the history of European ideas [4] and has been well represented in the widespread national debate in Iceland ever since the first decades of the eighteenth century, when landscape was hailed in poetry and prose as an element in the struggle for independence.
In this article I shall discuss Icelandic landscape photographs and their relation to Icelandic national identity. Around the middle of the nineteenth century the so called freedom-fighters regarded their actions as a national revival among Icelanders, a reclamation of their forefathers' conquest - the first settlement or landnám of the country. I argue that today's landscape photography and exhibitions of landscape photographs in Iceland and abroad can be regarded from exactly the same perspective.
In the nineteenth century the Icelanders struggled to free themselves from the Danish yoke and win a self-governing country for themselves. At the same time, they worked to consolidate the Icelandic national identity, which was thought to be lying dormant in the population ever since the days of the settlement. Today, fifty years after the foundation of the republic and the re-establishment of independence, the national debate is still about the same values as before. Now the struggle for political independence is not waged primarily against the Danes, but against "globalization" represented, for instance, by the flow of tourists and by satellite television. In the past the Icelanders were not the sovereign masters of their own territory and therefore strove to reclaim it; they achieved complete success in 1944. Fifty years later, the policy of reclamation continues, aiming as before to consolidate an awareness of the Icelandic nation. [5]
Benedict Anderson has argued that nationalism and national consciousness are historical products. This consciousness is not based on anything natural or any distintive character, as nationalists claim. Clifford Geertz has distinguished two kinds of forces that are in opposition in all debates about nationality in former colonies: on one hand there is "essentialism" and on the other hand what he calls "epochalism". The first concept comprises the narrow debate about cultural "roots" or "traditions", in addition to which there is "national character". Epochalism, on the other hand, points towards the broader contexts of which the nation is a part, and it is expressed primarily in debates about the politics and the position that the nation has chosen to adopt and pursue. [6] In a political sens, the former concept is reactionary, the latter progressive. As in all other nations, Icelanders also have differing attitudes to these questions. On one hand there is an emphasis on the indissoluble bond that ties the Icelanders to their land(scape), as if the Icelanders were a pure, unspoiled product of this and of the forces of nature which have shaped it. On the other hand is the historical - and also the official - attitude to the nationality, which says the land(scape) was entrusted to the Norse settlers in the ninth century. These two views are always competing and attacking each other.
The Icelanders' consciousness of themselves as a distinct nation can be traced back to the start of the nineteenth century, to Icelandic students and academics in Denmark, which was strongly influenced by the political climate that followed the French Revolution in 1789 and the July Revolution of 1830, and by the general romantic currents in Europe at the time. These currents were one source of the idea that nations exist and that they have a right to their own country. J. G. Herder's theories were central to this debate. Herder saw a close association between nature and culture; whithout nature, mankind would be nothing. Nations - their language, culture, and history - were determined by the nature that surrounded them. Nature in each country or each province was therefore decisive for the distinctive features and the destinies of individuals and nations. [7] These ideas agreed well with the romantic notions of man and nature, and nationalism and romanticism therefore went hand in hand. Romanticism emphasized heroworship, the adoration of the past and the distant, of nature and the people's relations to it. [8] As in so many other nations, in Iceland it was academics who - under the influence of the currents mentioned above - signalled the beginning of discussions about separation from the Danish colonial masters, finding inspiration for this in history; in the time when Iceland was a Free State. They began to look for the nature and distinctive character of the Icelandic people, and found that the landscape played a major role in this, assuming the status of a mother for the nation, in both literary and historical writings.
For contemporary social life, too, history and nature played a decisvie role, not least in the shape of the Icelandic sagas. In a personal letter written in 1837 by Jónas Hallgrímsson to Konrá> Gíslason, who were both leading figures in the struggle for independence, we find and interesting statement: "I have just finished reading Njál's Saga in preparation for the meeting of the Althing [Icelands General Assembly]." [9] According to fiórkatla Óskarsdóttir Helgason, formulations like this were general at this time, showing the importance of the glorious past in the political struggle of the Icelanders. Jónas Hallgrímsson, one of Iceland's foremost poets, writes in his works of the great significance of nature for the Icelandic nationality. His poem Iceland is reckoned his most important contribution to the political struggle for the Icelanders. [10] Apart from this historical legitimation, the independence struggle contained another component: the issue of economic improvement. Jón Sigur>sson, the hero of the struggle for Icelandic independence, wrote an article in 1843 about trade in Iceland in which he argued that the Icelanders had never been as prosperous as when they were independent. It was with this argument that Jón Sigur>sson demanded that the Danes should pay compensation for the property confiscated in preceding centuries. [11]
To make a long story short, it can be said that the two aspects of the argument for independence from Denmark are like oil and water. The first, "essentialism", basically seeks to stabilize the existence of the nation and the national consciousness, while "epochalism" questions this independent existence, since it points to the future and the value of seeking intercourse with other nations. Jón Sigur>sson and Jónas Hallgrímsson were in some respects representatives of these two opposing tendencies. An ordinance of King Christian Vlll in 1840 decreed that a suitable place should be found in Iceland to establish a consultative parliament for Icelandic affairs. Jónas and his supporters wanted this to be situated at Thingvellir, the site of the Althing in the days of the Free State, whereas Jón and his followers thought that it would be more sensible to locate it in Reykjavík, to strengthen the position of the town as the capital of Iceland. Jón Sigur>sson's view received most support. [12]
The landscape in a colony, whether portrayed in words or pictures, is first and foremost the image one wishes to see, the one with a political and ideological potential abroad. W. J. T. Mitchell has shown that this situation is not unambiguous. It also has a face that is directed inwards: colonies create an image of their own landscape which is primarily intended to appeal to the national consciousness. We can ask, with Mitchell, whether it is by chance that the landscape was one of the favourite subjects for painters and photographers in the nineteenth century, at the same time that European imperialism and nationalism were expanding. Michell claims that the nations that strove to acquire colonies have had a special view of landscapes which have supported them ideologically in their conquests; that every nation has had its specific pictures which have in reality been the dreams of the colonial masters, whith all the ambivalence that utopias contain. [13]
Mary Louise Pratt demonstrates a comparable vision in the writings of European travellers in Africa and South America from 1750 until the end of the nineteenth century. Descriptions of the landscape focus on the social and material privation - as seen with European eyes. [14] The idea that the colonies lacked things - whether these deficiencies were depicted as economic, social, or cultural - was part of the evolutionistic way of thinking that characterized the nineteenth century; it was simultaneously a legitimation of the imperialist seizure of territory. Today it is precisely these deficiencies that attract tourists. If one looks at visual representations of the colonies of the great powers, with their landscapes and populations, one sees that they are characterized by the same deficiencies. Edward Bruner has shown this in the texts of guidebooks, and the same applies to drawings, paintings, and photographs. Paul Breidenback has compared Victorian woodcuts from Africa with contemporary photographs in British guidebooks for safaris in Africa. He argues that alienation among Europeans in the nineteenth century and their quest for the past, for the original landscape, wild animals and "primitive" peoples, is an exact parallel to the alienation of modern man in a fragmented postmodern world. [15] Icelandic landscape pictures, consequently, "lack" Icelanders and traces of Icelandic culture.
Modern Icelanders' conceptions of the landscape [16] can be traced back to the nineteenth century, when romantic writers composed poems about the land, and the nation as an individual whole. Before that time, the beauty in the poets' descriptions of nature is more questionable. Helgason claims, for example, that nineteenth-century writers falsified the medieval view of nature. The fifteenth century Saga of Bishop Gu>mundr Arason, for example, certainly, does not describe an idyllic landscape. On the contrary, we see a terrifying picture of the environment and the forces concealed in it:
Greindr the servant of God was bishop of the land that books call Thule, but which the Norsemen call Iceland. It must indeed be said that this was the proper name for the island, since there is ice aplenty on both land and sea. On the sea there are sheets of drift ice which with their overwhelming size threaten to fill the oceans to the north, while over the high mountains on land there are nevermelting glaciers of such exceeding height and breadth that they must seem incredible to those who were born far away. These glaciers at times discharge powerful currents with extraordinary eddies and the foulest stench, so that the birds in the air die of it and men and other living creatures on land. Other mountains in theis country cast forth dreadful fire with the most terrible cascades of stones, so that the noise of the outburst can be heard all over the country. [17]
Pictures like these would not have agreed with the picture that romantic poets conveyed in the nineteenth century. If anyone then had expressed himself in this way, it would undoubtedly have been interpreted as a hostile attack on, or even a denial, of Icelandic nationality.
It has been argued that the tradition of pictorial art in Iceland has primarily served to satisfy the nostalgic needs of those who moved from the countryside to the town, rather than serving in the discourse about a specific nation. [18] This need not conflict with the hypothesis put forth here. Individuals are not only Icelanders but are also differentiated according to the part of Iceland they come from, the district or the farm. Within Reykjavík people are also classified according to which part of town they come from: the west, the east, Brei>holt, and so on. It was the town-dwellers who led the struggle for independence in the nineteenth century, people with an education or with experience of working in foreign cities, and not farmers living in the countryside. Everything suggests that the ties of the Icelandic nation to the land must have arisen from a distance from it. [19]
The Icelandic art museums have been criticized for their failure to buy any of these photographs for their artistic value. [20] This - justified - criticism is extremely important in this context. If we ignore the banal explanation that the museums did not have enough money to acquire the photographs, and instead focus on the role of photographers we see something interesting. Icelandic landscape photographs which are published in guidebooks for Icelanders and foreigners, on postcards and in Icelandic newspapers, generally appear with a caption that describes the locality from a historical or geological point of view. Only a minority of photographs is accompanied by an impressionistic description of the mood evoked by the picture, or by a literary quotation. Photography has been associated with realism, but it also has another aspect - an opposite side: photography as art. Here it is the angle of the individual artist that prevails, not that of society nor social consciousness as an anonymous subject. The cocktail that is mixed with Icelandic landscape photographs as an ingredient suggests that Icelanders in general regard the photographs and their text as the one true picture of the country: the photographs are neutral, showing us the extensive landscape. The fact that they are supported by scientific texts only increases their credibility. [21]
The Icelandic photographer Sigurgeir Sigurjónsson's book Íslandslag (Icelandscape) from 1992 is a good example of this, with its mixture of Sigurgeir's magnificent landscape photographs, the inspired ode to the native land written by the president of the republic, quotations from literature, as well as topographical and geological descriptions. Part of the book was written by a geologist, who provides geological and historical data in a postscript. [22]
This book is a typical, I suggest, in many ways of the Icelandic view of photography. Books like these are not furnished with texts which give pride of place to the pictures, in accordance with artistic demands. The pictures are parallel to the scholarly observation, which give the product an impression of objectivity, underlined by the scientific and historical data. Another aspect of the role Icelandic landscape photographs which is worth mentioning, and which corroborates this view, is their uncritical character, which is paralleled in Icelandic historiography well into the present century.[23] Instead of photographing what has gone awry in the interaction of man and landscape in Iceland, and thereby giving the pictures an explicit political twist, the focus is on "unspoiled" scenery. Yet Icelanders do have a great deal to deplore in their treatment of nature. There is much talk of the need to plant the country to prevent soil erosion, which is due in large part to the way sheep have been allowed to graze vulnerable belts of vegetation. Photographs of this kind of "spoiled nature", however, are not used in the debate about national identity, except when rescue actions are called for. These photographs are therefore only agruments in debates about environmental problems.
Landscape photographs are often accompanied by texts which refer to the historical role played during the age of the Free State by a fiord or a tract of land. It is remarkable that little thought is given in these texts to what might have happened since the Free State. There is no mention of geological changes or changes for the people who have lived in and farmed the land. The following text, for instance, could be read alongside a landscape photograph on the back page of the daily newspaper Morgunbla>i> on 5 September 1993:
Now autumn is coming on, the most beautiful season in the opinion of many. The picture shows the view from Vatnsskar> over the manor farm of Bólsta>arhlí> and the parish hall of Húnaver in Austur-Húnavatnss[[daggerdbl]]sla, and in the distance one can glimpse where the rivers Svartá and Blanda converge. The Svartá valley opens where the valleys of Blöndudalur and Langidalur meet. In older times it is said that the place was called Ævarsskar>, and in Lándnámabók [The Book of Settlements] we read that Ævar Ketilsson, who settled Langidalur, lived at Ævarsskar>.
In the foreground we see horses and sheep grazing, domestic animals that many people regard as the worst enemy of the Icelandic people, [24] although most Icelanders would prefer to put it somewhat more mildly. It is of course difficult to make any certain estimate of the transformations of the landscape that have occurred in the relatively short period that has elapsed since the settlement; geologists normally work with periods that are much longer than thousand years. It is all the more easy to say something about the possible transformations of the landscape as a result of the interaction of man and nature. We can determine where the fields have been flat and where they have not, where the course of roads has been changed, and where animals have gnawed the vegetation down to the roots and hastened the process of soil erosion. Landscape photographs which demonstrate such changes and are accompanied by critical subtexts are much more rare than pictures portraying the close harmony that is supposed to have prevailed ever since the age of the Free State. The quotation above is a typical example.
I have maintained elsewhere that the paradox of the landscape photographs is that the distance of the photographer from the motif is generally so large that the observer does not feel any contact with the landscape. [25] The pictures are often taken with lenses which exaggerate the distance of the background and the closeness of the foreground. On the other hand, landscape photographs are presented as very "close-up" observations of the landscape. Wide-angle views of Icelandic scenery underlines its timelessness. On one hand the photographs become representations of the slow shifts undergone by the landscape itself; on the other hand they depict a stability and integrity which Icelandic society is assumed to have had ever since the settlement. Looking at these photographs, one can easily imagine that sights like these greeted the first settlers, although this is more an illusion than a reality, since the Viking's eysight was no different from our own - the camera's wide-angle lens gives a different vision.
This form of landscape photography is highly noticeable, being almost the only kind found in books and newspapers, on calendars and chocolate boxes. It is scarcely possible to glimpse any objects in the pictures which have ever been in contact with a human hand. The observer is too far away for this. Perhaps we have here (on photographic paper) the very ideal conception of the settlers which the colonial masters in Europe undoubtedly had: a landscape that is uninhabited but nevertheless inhabited by the Icelanders who own it. Close-up photographs, on the other hand, show us quite a different picture of the landscape. We find the more familiar angles of everyday experience, with all its paradoxes and coincidences. It is noteworthy that these pictures are rare compared with the landscape photographs, while the Icelanders' struggle with nature is displayed in order to explain the origin of Icelandic culture. The same applies to photographs which show in one way or another the smallest elements of the landscape, such as a bubbling mini-crater in the lava or a moss-covered stone. The focus is on wholeness, not on details that correspond to everyday sense impressions.
The Tourist Council's campaign for 1993 is an excellent example of the combination of panoramic pictures and close-ups. I would argue that the link with the national consciousness is highly striking in these advertisements, as is seen in the photographs they display. The advertisements were constructed so that the top part showed the geographical borders of the country, enclosing a photograph. [26] The photographs depict such motifs as a child lying on a beach, a person riding an Icelandic horse in the sunset, and people bathing in a waterfall. The lower part of the advertisement consist of texts incorporating close-up pictures. The example reproduced below has the following text:
Test the Icelander in you. How long is it since you visited the spirit of the waterfall with the people who are near and dear to you? Give yourself the treat of renewing and increasing your knowledge of Icelandic nature - introduce the children to the trolls in the mountains, the fairies in the elfin fortresses, the beauty of the small flowers, life by the fiord and between the mountains. Catch fish, climb an ancient peak, defy the wind, discover your Icelandic nerves...Enjoy Icland - the Icelanders' travel paradise.
The photograph and the text are framed by key words referring to all the natural and supernatural things that a tourist can experience. In our example we find:
Babbling brooks. Sea-monsters. The smell of cave-dwellers. Bathing in the midnight sun. Elfin fortresses. The purling rivers. Petrified trolls. Birdsong. Saga trails. Silence. Tours on the beach. Water spirits. Riding out in the summer night. On the mountain peak. A coffee break on the lava. Catching shellfish. Bright nights.
We see how the Tourist Board's advertising campaign placed the emphasis on a renewed acqaintance with the magical creatures inhabiting the Icelandic landscape. The aim of "renewing" this acqaintance is to make the citizens into truer Icelanders: they are supposed to "discover their Icelandic nerves". Bruner has found similar features in tourist brochures from Africa, which emphasize the tourists' contact with Africa's "prehistoric" and "primitive" culture, which will "change their perspective forever". [27] Another parallel to Bruner's analysis is that society and culture of East Africa are presented as untouched and uninfluenced by the culture of the colonial lords, the nationalism of the indipendence struggle, the war waged for freedom, and - not the least of all - by the tourist industry. Although Iceland's struggle for independence was waged without the bloodshed that many African countries have witnessed, one might sometimes be led to believe that the country had never been a colony under first Norway, then Denmark. Instead of referring to this period in the depiction of Icelandic culture, we go back to the time before 1262, the year when Iceland submitted to the Norwegian crown, to find Icelandic culture to present. The text of the advertisement is in this respect parallel to the African tourist prochures. Note that reference is made to a "renewed acquaintance" with Icelandic nature, which consists of meeting supernatural beings such as trolls and fairies. It is also pointed out that the "Icelandic nerves" that Icelanders will discover on their travels around the country will give them the faculties of a troll, with all the possibilities that this involves. It is clear from the frame around the advertisement that Icelanders can use their genetically inherited ability to smell the mysterious cave-dwellers. "Icelandic nerves" are thus renewed primarily by contact with Icelandic nature and the Icelandic landscape and the fabulous creatures that are supposed to inhabit it. There is no mention at all that people are incorporated in a modern culture, as can be seen from the swimming gear they are wearing in the photograph.
I have described here some fundamental features in the debate about Icelandic nationality, as represented in and by landscape photographs, a "debate" that is of quite a different form from what we find in language - whether spoken or written. In the first phase of the struggle for independence at the start of the nineteenth century, the most important media were the language and the heritage of the sagas. I have pointed out some parallel aspects in the discourses of the two media, the written language on one hand, and photography on the other hand, both of which are part of official Icelandic cultural policy, the former long since institutionalized.
It is clear from Icelandic landscape photographs, both the angles and the motifs, that they arise from an ideology associated with an institutionalization. I am thinking of the tourist industry, which until a few years ago was controlled by the Icelandic state. One of the things that photographers themselves want, if we can believe Sigur>ur A. Magnússon's words about the limited opportunity of photographers to practice their art, is a liberation from this institutionalization of landscape photography in Iceland. [28] In this sense, Icelandic landscape photography must be said to have sold itself to the Icelandic nation's policy of land conquest, with the state as the prime mover. It is therefore understandable that landscape photography is not flourishing as an art form in Iceland today. Societal formation until the present day and the political ideology of the independence struggle regarding the use of the land needed and still needs all conceivable means to strengthen the national identity - to meet the demands of the future. Landscape photographs have played a central role in this.

Acknowledgements
I am grateful to Arnar Árnason, Hanna Ragnarsdóttir and Kristin Birgisdóttir for many useful viewpoints. Any errors or deficiences are of course my own.
4 photographs accompany this article.

TEXT WITH PHOTOGRAPHS:
1) Photograph by Sigurgeir Sigurjónsson. The picture comes from his book Íslandslag, the title of which is a composite word maing "Icelandscape". The texts in the book are by a geologist, who writes (p.150): "The north-east-facing ridge of tuff surged up from a volcanic eruption under the Ice Age glacier. The volcanic belt originated in the volcano at Torfajökull, and the southern edge of the enormous field of rhyolite extends over the middle of the picture. The mountains to the right are Kaldaklofsfjöll. Hrafntinnusker is in the centre and Jökultungur to the left. The road to the south behind the mountains goes east of Álftavatn, where the Icelandic Tourist Board has an overnight hut." In the preface, written by the President of Iceland, we read (p.9): "We feel at home, we remember that land from our own and other people's experience, but we never lose the amazement that the country provokes by letting us feel that we are witnesses every day to the creation of the world."
2) Photograph by Gu>mundur P. Ólafsson from his book Perlur í náttúru Íslands [Pearls of Icelandic Nature] (1990). Icelanders rarely see pictures like this, and the technique is unusal tool. Perishability is seen in the foreground, close-up, but is balanced by the way the photograph leads our gaze towards the vast expanses of eternety.
3) Photograph by Árni Sæberg, bublished on the back page of Iceland's biggest daily newspaper, Morgunbla>i>, along with a text full of historical references. Landscape photographs, wide-angle photographs, play a central role in the newspaper, along with political articles about national affairs.
4) This advertisement was made by the "Her and Now" advertising agency for the Tourist Board in 1993. It was intended to appeal to "Icelandic nerves". Wide-angle pictures and close-ups interact in an interesting way. The picture of the people bathing in the waterfall appears self-contradictory, since this kind of behaviour spoils nature and the countryside.
(Translated by Alan Croizer)

Örlagastjórnir

Í SUMAR gekk dómur í máli sem undirritaður höfðaði gegn íslenska ríkinu vegna brottvikningar úr starfi safnstjóra Kvikmyndasafns Íslands í árslok 2001. Dómurinn tók undir þau sjónarmið að uppsögnin hafi verið ólögmæt og dæmdi undirrituðum bætur. Ríkislögmaður sá ekki ástæðu til að áfrýja málinu til Hæstaréttar og unir því dómi. Á sama tíma og þessi dómur er áfellisdómur yfir embættisverkum fyrrverandi framkvæmdastjóra Kvikmyndasjóðs, gefur dómurinn tilefni til þess að velta fyrir sér hver ábyrgð stjórnar Kvikmyndasafnins var í málinu. Þær vangaveltur eiga erindi inní almennar umræður um hvert sé ábyrgðarhlutverk stjórna og ráða á vegum ríkisins.

Í því tilefni sem hér um ræðir samþykkti fyrrverandi stjórn Kvikmyndasafnsins á fundi í lok nóvember 2001 framlagt erindi fyrrverandi framkvæmdastjóra að grípa þyrfti til þeirra ráðstafana að reka safnstjóra Kvikmyndasafnsins. Samkvæmt fundagerð tók stjórnin einróma undir tillögu framkvæmdastjórans og var safnstjóranum sent uppsagnarbréf stuttu eftir að fundinum lauk. Enginn stjórnarmeðlima sá ástæðu til þess að hreyfa við mótbárum, kalla eftir gögnum til rökstuðnings málinu eða að kalla safnstjórann á fund til þess að koma fram með andsvör. Slík málalok eru umhugsunarverð sé tekið tillit til þess að enginn aðdragandi var að þessu máli á öðrum stjórnarfundum, engin gögn voru lögð fram sem rökstuddu uppsögnina og brotin var sú hefð stjórnarinnar að kalla til safnstjórann í málefnum sem snertu Kvikmyndasafnið. Örlög safnstjórans voru ráðin á þessum fundi og var fast haldið í þá ákvörðun af fyrrverandi framkvæmdastjóra og stjórn Kvikmyndasjóðs þrátt fyrir skýlausan úrskurð menntamálaráðuneytis í ársbyrjun 2002 að uppsögnin hafi verið ólögleg og að semja ætti um bætur. Í stjórn Kvikmyndasafnsins sátu fulltrúar sem allir þáðu greiðslur frá ríkinu fyrir fundasetur sínar.

Stjórnarmeðlimir sinntu ekki þeirri rannsóknarskyldu, hvorki á örlagafundinum né síðar, að kalla eftir gögnum um ástæður uppsagnarinnar. Einnig var ekki grennslast fyrir um hvort rétt hafi verið staðið að öllum málatilbúningi sem gerði uppsögnina löglega. Í báðum þessum tilfellum er fullt traust lagt á orð og aðgerðir framkvæmdastjórans eins og hér hafi verið um daglegan rekstur að ræða sem stendur vanalega fyrir utan ábyrgðarsvið stjórna. Rannsóknarskyldunni var einnig ekki sinnt er snerti sameiginlega ábyrgð stjórnenda þessarar stofnunar á umkvörtunarefnum framkvæmdastjóra Kvikmyndasjóðs og yfirmanni safnstjóra Kvikmyndasafnsins. Ástæða uppsagnarinnar sagði framkvæmdastjórinn voru að safnstjórinn hefði farið út fyrir fjárhagslegt valdsvið sitt, þrátt fyrir að framkvæmdastjórinn einn hefði fjárhagslegt vald á stofnuninni og skrifaði uppá alla reikninga hennar. Þetta hefði stjórnarmeðlimum mátt vera ljóst en ekkert var aðhafst um að kanna hvar raunveruleg ábyrgð á umkvörtunarefni framkvæmdastjórans lægi.

Það sem vekur einnig eftirtekt í þessu máli er að hagsmunir Kvikmyndasafnsins komu aldrei uppá yfirborðið eða voru settir í samhengi við þá ákvörðun að segja upp faglegum stjórnanda hennar. Spurningar sem snertu framhaldið af brottvikningunni voru ekki reifaðar. Einnig var sniðgengið að ræða hver ætti að taka við stjórnun á safninu og stýra verkefnum í höfn og jafnframt hvernig bæri að kynna starfsfólkinu þessi tíðindi. Og síðast en ekki síst var ekki rætt um það hvort einhverjum hagsmunum stofnunarinnar væri stefnt í hættu með jafnbráðri ákvörðun og að senda uppsagnarbréfið.

Spurningar sem þessar hefðu átt að vera stjórnarmeðlimum efst í huga þar sem þeir voru í stjórn til að gæta heildarhagsmuna stofnunarinnar. Fyrir lágu miklar breytingar á Kvikmyndasafni Íslands þar sem stofnunina átti að skilja frá Kvikmyndasjóði Íslands og gera að sjálfstæðri skilaskyldustofnun er heyrði beint undir menntamálaráðuneytið. Undirbúningur fyrir þær breytingar voru hafnar og hafði stjórninni verið gerð grein fyrir þeim breytingum. Þessi umskipti urðu að veruleika í upphafi þessa árs og á sama tíma margfölduðust fjárveitingar til safnins.
Af þessari stuttu yfirferð má vera ljóst að stjórnarmeðlimum brást að mörgu leyti bogalistin í því að sinna launuðu hlutverki sínu og studdu við bakið á ólöglegri uppsögn. Margt af þessu fólki situr enn í veigamiklum stjórnum og ráðum fyrir ráðuneyti og aðrar samfélagsstofnanir. Vísast spyrja fáir sig að því hvort slíkt sé viðeigandi og hvort slíkir fulltrúar geti sinnt hlutverki sínu þannig að réttlætis sé gætt og að farið sé að lögum. Í því andrúmslofti endurbóta sem íslenskar menningastofnanir hafa gengið í gegnum síðustu ár mætti hins vegar fara að spyrja að því þar sem stjórnarseta getur ráðið örlögum bæði starfsfólks og stofnana. Þau örlög geta ekki einungis verið dýrkeypt í krónum talið þeim sem verða fyrir því að fá uppsagnarbréf, heldur einnig íslensku samfélagi sem í þessu máli þurfti að greiða bætur fyrir embættisafglöp, lögfræðikostnað beggja deiluaðila og fyrirtöku í réttarkerfinu.

Greinin birtist í Morgunblaðinu 10. nóvember, 2003.

Efling frekar en veiklun

NÝLEGA lagði Ólafur Örn Haraldsson, þingmaður Framsóknarflokksins, fram tvær tillögur til þingsályktunar um að undirbúin verði stofnun tónminjasafns og vetraríþróttasafns. Markmið safnanna á að vera söfnun á tón- og vetraríþróttaminjum og að stofnanirnar miðli þessum menningararfi til almennings og ferðamanna með sýningum á slíkum minjum. Fyrir starfsmann safns og áhugamann um menningarsögu er alltaf gleðilegt að heyra af slíkum áhuga, að staðinn sé vörður um menningarsögulega þætti og ekki síst er það áhugavert að fylgjast með málflutningi þingmanns um slík mál. Það gerist nefnilega of sjaldan að þingmenn eða sveitarstjórnamenn gangi fram fyrir skjöldu og lýsi skoðunum sínum um mál af þessu tagi og hvert mikilvægi þeirra er fyrir almenning í landinu. Tilefni þessara skrifa er hins vegar að minna á að fyrir eru í landinu fjölmörg söfn sem eru í miklu fjársvelti. Mörg þeirra geta hæglega tekið að sér þau hlutverk, sem Ólafur Örn er að leggja til að verði sinnt, fáist til slíkra verkefna fjárhagslegur stuðningur. Nokkuð hefur skort á að ráðamenn og sveitarstjórnir spyrji sig að því hvernig söfnin sem fyrir eru rækja hlutverk sitt og markmið og hvort að þær stofnanir megi ekki efla.

Sígild skilgreining á hlutverki og markmiðum safna er sú að söfn sinni söfnun, varðveislu og skráningu, rannsóknum og miðlun á safnkostinum, s.s. með sýningum. Flest söfn hér á landi sinna þessum þáttum að einhverju marki, en oftast er það gert af miklum vanefnum og fórnfýsi starfsfólks. Einna best er fyrir almenning að koma auga á slík vanefni með því að horfa til aðgengi að upplýsingum, s.s. skráningu á safnkostinum og einnig með því að skoða hvernig menningarsögunni er miðlað í sýningum. Ef það síðastnefnda er skoðað heyrir það til undantekninga hér á landi að lagt sé verulegt fé í rannsóknir, hönnun sýninga á söfnum og þeim fylgt eftir með veglegri útgáfu sýningarskrár eða bókar. Aðgengi að upplýsingum um eign safna og menningarsögulegt gildi þeirra er einnig takmörkunum háð. Ennþá bíða þúsundir safngripa skráningar víða um land og hundruð kvikmynda sömuleiðis, verkefni sem mun kosta tugi milljóna króna ef vel á að vera. Þetta þýðir að ekki er hlaupið að því að svara einföldustu fyrirspurnum er varðar menningarminjar þjóðarinnar.
Skuldbindingar ríkis og sveitarfélaga til að veita fjármunum í rekstur safna dugar flestum þeirra einungis til að sinna lágmarks þjónustu við markhópa sína, almenning, skólafólk, ferðamenn og fræðimenn. Þessi lágmarks þjónusta þýðir að mörg söfnin geta einungis safnað menningarminjum, stillt þeim upp til sýningar án mikillar úrvinnslu og tekið útidyrahurðina að safninu úr lás. Er þetta það sem Ólafur Örn vill bjóða gestum tón- og vetraríþróttaminjasafna? Það held ég ekki sé tekið mið af orðum hans í greinargerð með tillögunni um tónminjasafn: "Með stofnun og rekstri tónminjasafns verður ... tónlistarsaga þjóðarinnar ... gædd lífi og gerð aðgengileg fyrir almenning."

Eina leiðin til að sinna þeim menningararfi, sem Ólafur Örn vill að sé sinnt, er að styðja við bakið á þeim stofnunum sem fyrir eru og gera þeim kleift að horfa til fleiri söfnunarsviða. Valið stendur á milli þess að ráðamenn þessarar þjóðar veiti söfnum svigrúm til að sinna hlutverkum sínum af myndarskap eða að ýta undir veiklulega starfsemi. Að stofna til safns er ekki nóg. Það þarf að efla þau söfn sem fyrir eru með meiri fjárveitingum svo þau geti klárað þau verkefni sem þeim eru ætluð og hafi burði til að standa fyrir öflugri starfsemi.
Höfundur er safnstjóri Kvikmyndasafns Íslands.

Þessi grein birtist í Morgunblaðinu Fimmtudaginn 4. maí, 2000.

Gjammað um þjóðfélagsþróun

Umræðan á tölvupóstlista sagnfræðinga haustið 2005, gammabrekku, hefur verið afar áhugaverð um ráðningu forsætisnefndar Alþingis á Þorsteini Pálssyni fyrrverandi formanni Sjálfstæðisflokksins, fyrrverandi forsætisráðherra og fyrrverandi eða núverandi sendiherra, ásamt fulltrúa Sjálfstæðismanna í nefndum á vegum þingsins, til að skrifa sögu þingræðis á Íslandi. Þorsteini til fulltyngis voru síðan ráðnir tveir fræðimenn, sagnfræðingur og lögfræðingur. Þessir fræðimenn áttu að hafa ritstjórnarlega umsjón með verkinu, en Þorsteinn hefur sagt sig frá verkinu og mörgum finnst það alveg ágætt. Forsætisnefnd heldur hins vegar áfram með verkefnið, eins og ekkert hafi í skorist.

Ég hef tekið þátt í umræðunni og verið með innlegg sem hafa
snúist aðallega um tvennt: annars vegar þann gjörning
forsætisnefndar að ganga fram með þessum hætti og búa til
rannsóknarverkefni sem er fræðilegs eðlis og veita til þess
óskilgreinda fjárveitingu. Hinn gagnrýnin sem ég hef lagt
mig fram um að benda á er að ráðning Þorsteins til
verkefnisins er þess eðlis að menntafólki hlýtur að vera
gróflega misboðið. Ég hef síðan í hita leiksins á
gammabrekku leyft mér að nefna hugmyndir varðandi þetta mál
sem ég tel að sé miklu stærra mál en það að snúist eingöngu
um gerðrir einhverrar nefndar á vegum Alþingis eða
einstakling úti í bæ. Ég hef haldið því fram að þetta mál sé
skilgetið afkvæmi þeirra stjórnmála sem rekin hafa verið
síðan Davíð Oddson tók við völdum og kenna má við
nýfrjálshyggju (neoliberalism).

Hlutverk forsætisnefndar er ekki að búa til verkefni af því
tagi sem hér um ræðir. Hlutverk forsætisnefndar er ekki að
ráða fólk til starfa til að sinna rannsóknum af því tagi sem
hér um ræðir. Hlutverk forsætisnefndar er ekki að gefa út
bækur fyrir almennan markað. Hlutverk forsætisnefndar er
allt annað og lesa má sér til um það í lögum um þingsköp
Alþingis. Það ætti öllum að vera ljóst að forsætisnefnd
getur ekki með nokkru móti rökstutt það að nefndin taki
þessa ákvörðun á grundvelli þess hlutverks sem hún hefur í
lögum. Það má sjá þess merki í umræðum á Alþingi um þetta
mál, að nefndarfulltrúa hafa engin rök sér til handa og þar
með sleppa þeir því að nefna þetta atriði í umræðunni.
Forsætisnefnd virðist illa læs á lög sem hún á að starfa
eftir. Í þessum háskalega leik, þar sem fulltrúar
löggjafarsamkomunnar fara út fyrir umboð sitt, taka síðan
þátt Þorsteinn Pálsson, fræðimennirnir tveir sem eiga/áttu
að rita með honum verkið og allur þingheimur eins og ekkert
sé sjálfsagðara.

Hitt gagnrýnisatriðið sem ég hef hef nefnt á þessum lista
snýr að því að ráða Þorstein Pálsson til verksins, mann sem
er svo ‘innmúraður’ inní flokksmaskínu Sjálfstæðisflokksins
að það jaðrar við alþjóðlegan brandara að forsætisnefnd og
aðrir haldi að þetta sé eðlilegt. En það er ekki aðalmálið í
gagnrýni minni. Aðal gagnrýnin snýst um það að til verksins
er fenginn einstaklingur sem hefur enga reynslu af því að
stunda rannsóknir. Enga. Nú mega menn snúa út úr og segja að
í raun stundi allir rannsóknir, hvort sem menn eru
forsætisráðherrar, blaðamenn eða sendiherrar. Gott og vel,
en það kemur ekki í staðinn fyrir svokallaða fræðimennsku.
Að halda öðru fram sýnir eingöngu vanþekkingu á hvers eðlis
fræðimennska er í skilningi akademíunnar. Mér er það t.a.m.
til efs að þessi reynslulausi maður sé vel að sér í
kenningarlegri umræðu um þróun þingræðis eða hvernig því er
ógnað. Hvað þá að þessi reynslulausi maður sé vel að sér í
kenningarlegri umræðu um það hvernig pólitískir hagsmunir
geta ‘litað’ þingræðishugmyndina og kenningar þar um. Mér er
það einnig til efs að þessi reynslulitli maður sé vel að sér
í aðferðarfræðilegum pælingum sagnfræðinga eða annarra
vísindamanna, þar sem einn hornsteinninn að þeirra starfi er
að efast um aðkomu sína að viðfangsefni sínu. Þær efasemdir
eru þekkingarfræðilegs og kenningarlegs eðlis og tekur mörg,
mörg ár fyrir fræðimenn að ná tökum á og skilja. Á meðan á
þessari umræðu gengur í fjölmiðlum eða annarrstaðar heyrist
ekki boffs í reynslulitla manninum – þar til nú. Til að bæta
gráu ofan á svart láta tveir fræðimenn tilleiðast að starfa
með hinum reynslulitla manni við rannsókn og ritun þessarar
sögu. Fræðimenn sem báðir hafa áralangt nám að baki og
starfa við háskólastofnanir. Af tvennu illu hefði
forsætisnefnd frekar átt að fá þá til að vinna að þessu
verki, en að ráða reynslulitla manninn. Er nema von að maður
spyrji sig að því hvort að fræðimennirnir telji þetta
eðlilegt og ef svo er, hvort að þeir brýni það þá ekki fyrir
nemendum sínum að það geta allir stundað fræði.


Ég heyri þá fræðimenn sem áttu að vinna með Þorsteini segja
við nemendur sýna: Að stunda fræði á Íslandi er bara
spurning um að hafa til þess tíma og vera á launum. Það er
ekki nauðsynlegt að fylgjast með hvað ‘aðrir’ fræðimenn eru
að skrifa eða gera úti í heimi, að stunda fræði er bara
spurning um að vera vel tengdur inní stjórnmálaflokk, safna
gögnum og skrifa. Með öðrum orðum, þú þarft ekki að mennta
þig til að stunda fræði. Þú þarft hins vegar að mennta þig
til þess að fá það hlutverk að líta yfir öxlina á þeim
reynslulitlu sem fengin eru fræðistörfin á silfurfati.
Þetta er stefna íslenska ríkisins í rannsóknum – en bara
þegar kemur að húmanískum greinum. Ekki þegar kemur að
raungreinum, af því að það eru alvöru vísindi. Það geta ekki
allir stundað þau svona öllu jöfnu!

Og í sölum Alþingis heyri ég fulltrúa forsætisnefndar segja
hróðugir: Við höfum komist að því að við komumst upp með
svona vinnubrögð. Nú skulum við taka yfir listina. Árni
Johnsen skal sendur á Feneyja-bienalinn á næsta ári og honum
til fulltingis skal ráða Ólaf Elíasson og Gabríelu
Friðriksdóttur til að líta yfir öxlina á Árna. Þetta gæti
verið stefna íslenska ríkisins í listum.

Það sárgrætilegt að þingmenn sem sitja í forsætisnefnd
virðast ekki á nokkurn hátt gera sér grein fyrir eigin
hlutverki, hvað þá að það þeir geri sér grein fyrir því
hvernig ástandið er í fræðiheiminum á Íslandi – ekki síst á
sviðum hug- og félagsvísinda. Fræðaheimurinn er sveltur.
Háskólastofnanir sem eiga að sinna rannsóknum eru sveltar,
menningarstofnanir sem eiga að sinna rannsóknum eru sveltar
og fræðimenn úti í bæ eru líka hangandi á horriminni.
Einstaklingar sem lagt hafa í margra ára menntun og þurfa að
bítast um örfáar milljónir úr Rannís eða öðrum rýrum
opinberum sjóðum til að sinna rannsóknarvinnu. Einstaklingar
sem hafa löngun til þess að starfa á Íslandi vegna þess að
þetta er þeirra heimili. Fræðin hafa einnig fært þeim sönnun
þess að Ísland er spennandi vettvangur til að stunda
rannsóknir á. Pólitíska valdið og pólitíkin sem rekin er á
Íslandi er þeim hins vegar andsnúin. Þar fer forsætisnefnd í
broddi fylkingar.

Í þessu nýfrjálshyggjusamfélagi sem Ísland er orðið hafa
sveltar opinberar stofnanir og sveltandi fræðimenn verið
reknir út á torg eins og betlikerlingar. Reyndar hafa allir
í íslensku samfélagi verið reknir út á torg eins og
betlikerlingar, og þeim aðilum sem vilja framkvæma er bent á
að leita sér að styrkaðila úr atvinnulífinu. Íslenskir
stjórnmálamenn hafa hins vegar ekki áttað sig á því að að
sama tíma og lönd eins og Bretland og Bandaríkin, sem rekið
hafa harða efnahagsstefnu í anda nýfrjálshyggjunnar, þá hafa
menntamenn og menntastofnanir ekki þurft að fara sömu leið
og þeir íslensku. Ennþá virðist vera snefill af skilningi í
þessum löndum á því að þarfir fræðimanna eru sérstakar og
byggja meðal annars á hugmyndinni um akademískt frelsi og
þeim hættum sem að því getur stafað. Ein hættan er sú að
pólitísk íhlutun getur grafið undan þessu frelsi. Önnur
hætta getur falist í ítökum fjármagnseigenda og sömuleiðis
grafið undan markmiðum fræðilegs starfs.

Íslenska ríkið hefur verið rekið eins og fyrirtæki
síðastliðin áratug eða svo, svo vitnað sé til orða Davíðs
Oddsonar í einu af mörgum viðtölum við hann þegar hann á
haustmánuðum 2005 sagðist vera að kúpla sig út úr pólitík.
Og núverandi formaður flokksins, arftaki Davíðs, Geir
Haarde, hefur boðað samskonar stefnu og undanfarnar
ríkisstjórnir. Þetta er stefna í anda nýfrjálshyggjunnar sem
rekin hefur verið og boðar gífurlegar eignatilfærslur og
sköpun á ójöfnuði í samfélaginu. Sameignir þjóðarinnar, frá
fisknum í sjónum til virkjana fallvatna, sem áður hafa verið
í sameiginlegri eigu þjóðarinnar, á að færa einstaklingum og
fyrirtækjum. Það er stórfelldur niðurskurður á
velferðarkerfinu og nú skulu helst allir sem vilja sækja sér
háskólamenntun bara borga fyrir sig. Á sama tíma og þetta er
að gerast í íslensku samfélagi, er ein birtingarmynd
þessarar stefnu í Kína. Íslensk fyrirtæki eru hvött til þess
af hálfu stjórnvalda að hasla sér þar völl, þrátt fyrir að
það blasi við öllum að verið sé að notfæra sér neyð og
sárafátækt fólks. Þetta eru einkunnarorð
ríkisstjórnarstefnu Davíðs Oddsonar. Hún, eins og
nýfrjálshyggjan annarsstaðar í heiminum, hefur fengið
falleinkunn hjá þeim sem láta sig velferð almennings varða.
Um það má lesa í stuttu og kjarngóðu máli hjá David Harvey í
nýlegri bók hans A Brief History of Neoliberalism (2005).

Þessi pólitík nýfrjálshyggjunar er ákaflega einföld pólitík
eins og John Ralston Saul hefur bent á í bók sinni Voltairs
Bastards: The Dictatorship of Reason in the West (1992). Hún
snýst bara um efnahag. Punktur. Þeir aðilar sem voga sér að
gagnrýna þessa pólitík og benda hættur hennar fyrir fólkið í
landinu, eru kallaðir ‘fordómafullir´, en það voru t.d.
einkunnarorð Geirs Haarde um þessa gagnrýnendur á ný
yfirstöðu flokksþingi Sjálfstæðisflokksins. Þetta er dæmi um
hvert pólitíkin á Íslandi er komin. Hún er komin eins langt
frá innihaldinu og hægt er. Umræðan á að snúast, að mati
nýfrjálshyggjunnar, um efnahagsstefnu þeirra og tæknileg
atriði, hvort að ‘rétt’ sé staðið að málum og hvort að
siðareglur hafi verið skrifaðar og ferli kvartana eigi sér
einhvern farveg. Ein svartasta birtingarmynd þessa er
dómurinn yfir valdníðslu Árna Magnússonar
félagsmálaráðherra, sem vogar sér að halda því fram að þetta
mál sé bara ´lögfræðilegt úrlausnarefni´ og þar með
tæknilegt. Pólitík nýfrjálshyggjunnar lætur sig litlu varða
afleyðingar gerða sinna fyrir fólkið í landinu – eða
annarrstaðar í heiminum ef því er að skipta – og sýnir
stofnunum í eigu almennings litla sem enga virðingu.

Ríkisstjórn Íslands hefur síðastliðin kjörtímabil rekið
harða pólitík í því að skera niður hið opinbera og þjónustu
þess. Um leið er verið að segja að það sem ‘ríkið’ hefur
staðið fyrir er bruðl (á fjármunum fyrst og fremst) og
að ‘ríkið’ sé bæli spillingar. Með því að skera niður hið
opinbera, heldur nýfrjálshyggjupólitíkin fram, má ‘nýta
fjármuni betur’ og um leið bæta siðferði í kerfinu. Í miðri
þessari pólitík er ráðist í ritun sögu þingræðis og Davíð
Oddsyni kúplað yfir í Seðlabankann eins og þversagnirnar
blasi ekki við öllum! Með þessum aðgerðum er engu líkara en
að ‘siðvæðingin’ snúi ekki að þeim sem tala hvað mest um
mikilvægi samkeppni, jafnrétti, mikilvægi menntunar, frelsi,
lýðræði, gagnsæi laga og mikilvægi þess að bera virðingu
fyrir Alþingi og dómstólum í landinu.

Ákvörðunin um ritun sögu þingræðis á Íslandi og ráðning í
störfin er ekki dæmi um neitt af þessu sem núverandi
ríkisstjórn – og meirihluti á Alþingi – telja okkur
kjósendum trú um að þeir standi fyrir. Þvert á móti. Í stað
þess að verja þessa aðgerð með rökum, þjappar þessi hópur
sig saman sem stendur að þessari ráðningu og talar um það
sem skiptir engu í þessu máli, hversu góður maður Þorsteinn
Pálsson er. Hér hefur eitthvað skolast til í pólitík
nýfrjálshyggjuhópsins og virðist sem að þessi hópu hafi
kastað eign sinni á innviði ríkisins. Það er svo sem alveg í
takti við þá pólitík þau eru að reka gagnvart samfélaginu,
en það er sem þau virðist ekki átta sig á er að við getum
ekki ruglað saman því sem fram fer í einkalífinu eða
fyrirtækjum úti í bæ og svo því sem lýðræðislegum fulltrúum
er ætlað að gera fyrir íslenskt samfélag sem heild. Alþingi
á að vera lýðræðisleg stofnun og á einnig að sýna það í
verki. Stofnanir samfélagsins eiga að gæta jafnræðis og
leggja sig fram um að mismuna ekki fólki. Lýðræðislega
kjörnir fulltrúar eiga að hafa þetta á hreinu og þeir mega
aldrei halda það eitt augnablik að þeir geti gengið svo um
málefni – og fjármuni - almennings að þeir eigi þetta allt
saman. Fyrirtæki og einstaklingar þurfa ekki að gæta sín á
þessum atriðum nema innan ramma laganna svo dæmi sé nefnt og
geta því gert það sem þeim sýnist. Alþingi er hins vegar
öðruvísi. Íslenska ríkið er öðruvísi. Íslenska samfélagið er
ekki fyrirtæki, hvað svo sem Davíð Oddson hefur sagt um
hvernig hann hefur horft á það.

Því miður virðist það vera orðið svo, og er ég hér að vitna
til hugmynda John Ralston Saul í áðurnefndri bók, að
lýðræðislega kjörnir fulltrúar og embættismenn í ríkjum
nýfrjálshyggjunnar líti á sig sem ómissandi kjarna betrunar
fyrir ‘restina’ af samfélaginu. Þeir eru handhafar
sannleikans og virðast halda að þeir séu kyndilberar æðsta
stigs samfélagslegrar fullnægingar. Þeir þakka sér meira að
segja fyrir hrun Sovétríkjanna og gefa þar með mótsögnum
þess kerfis og fólkinu sjálfu í þeim ríkjum lítið hlutverk í
þeirri molnun. Veröldin er svo einföld fyrir þeim í krafti
trúarinnar á mátt peningaumsýslu. Þeir sem hafa aðrar
skoðanir eru bara fordómafullir! Þeirri gagnrýni þarf ekki
að svara efnislega. Þeir telja sig nefnilega eiga hinar
svokölluðu lýðræðislegu stofnanir og gera það sem þeim
sýnist, jafnvel þvert á þau lög sem þeir eiga að starfa
eftir í landinu.

Leitin að Lalla Jones

Viðtal við Þorfinn Guðnason kvikmyndagerðarmann eftir Sigurjón Baldur Hafsteinsson. Birtist í Land og Synir, 2001 4(7):bls. 8-10.

“Þorfinnur Guðnason kynn[ir] til sögunnar mann sem er lifandi goðsögn í undirheimum Reykjavíkur. Hann á að baki langan og óslitinn sakaferil sem hófst árið 1969. Síðan þá hefur hannhlotið 35 refsidóma fyrir ýmiskonar smáafbrot. Hann hefur setið á bakvið lás og slá í samtals 17 ár. Og nú er hann búin að fá nóg. Hann ætlar að snúa við blaðinu, og hætta öllu. Hætta að drekka, dópa og stela.”
Upphafsskilti í Lalla Jones (2001)

“[Lalli Jones] er bara svo léttur á því. Maður eiginlega fattar það ekki beint hvernig hann getur komið fram.”
N.N. vinur Lalla Jones

------------------------------------------------------------

Ég heimsótti Lalla Jones. Sýndi myndina fyrir fullu húsi á Litla Hrauni. Og hérna, það var nú ekki alveg að marka Lalla, hann var svolítið stoned. En, það voru þarna einir fjórir menn sem voru með aukahlutverk í myndinni. Ég náði tali af tveimur þeirra sem tóku þessari mynd afskaplega vel. Einn þeirra er dópfíkill í myndinni. Hefur snúið baki við því núna og er orðinn AA maður. Er svona að reyna að byggja sig upp og ætlar ekki að fara aftur út í þjóðfélagið með sama gamla hugarfarið. Hann sagði einmitt að þetta væri mjög góður spegill fyrir sjálfan sig. Hann, og reyndar annar, morðinginn í myndinni sem að strauk af Litla Hrauni með Lalla, sögðu báðir nokkurn veginn það sama að þetta væri mjög heiðarleg mynd.
_____________________________________

“Númer eitt, tvö og þrjú að hata engan. Nema þá sjálfan sig. En það er fyrirgefið…!”
Lalli Jones
_____________________________________

Þeir voru mjög sáttir við sitt hlutverk í myndinni, sem kom mér reyndar mjög á óvart. En þetta eru náttúrulega harðjaxlar sem hafa farið inn og út um hliðið á Litla Hrauni sennilega undanfarin tuttugu ár. Það verður gaman að fylgjast með þvi hvort að Haukur, en það kemur fram í myndinni hvað hann heitir, standi við sín stóru orð um að snúa baki við þessu líferni og hefja nýtt líf. Hann segist vera orðinn þreyttur á þessu. Þetta eru einu viðbrögðin sem að ég hef fengið frá öðru fólki. Jú, reyndar fékk ég einnig á frumsýningunni viðbrögð en það komu tveir til mín sem voru með pínulítil hlutverk og þeir óskuðu mér hjartanlega til h a m i n g j u með myndina. É g nefnilega bjóst við að hugsanlega gæti þetta haft einhverskonar eftirmála. Að það yrði einhver eftirsjá hjá fólki. En hingað til hef ég ekki heyrt í neinum sem kemur fram í myndinni að hann sjái eftir því að taka þátt í henni.
_________________

“Hverskonar djöfuls sígaretta er þetta?”
Lalli Jones
__________________________

Í minningunni var þetta erfitt verkefni. Þetta tók tíma. Það voru nokkrir úr kunningjahóp Lalla sem vildu alls ekki vera með og þá voru þeir bara sniðgengnir. Þeir voru ekkert með. Ég spurði alla sem ég var að mynda hvort þeim væri ljóst hvað ég væri að gera. En eftir að hafa setið að sumbli með Lalla og haft tökuvélina með mér í eitt ár eða svo þá var kjarninn kominn af þeim sem ætluðu að vera með. Þetta fjallar svolítið um það að ná trausti fólksins. Það þýðir ekkert að labba inná svona stað eins og Keisarann með yfirlæti eða hroka eða með einhverskonar fyrirfram ákveðnar hugmyndir um þetta fólk. Það verður að setjast niður með því. Það verður að sumbla m e ð

bls. 8

því. Þegar maður er í Róm þá hagar maður sér eins og Rómverji. Það er nákvæmlega það sem ég gerði, ég sumblaði með þessu fólki í smá tíma. En það er ekki bara fólkið sem er á Keisaranum, það er svo margt annað fólk sem kemur að. Þannig að það var ekki erfiðasti hjallinn að fara yfir.
________________

“Ertu að koma? Í dýragarðinn? Núna?”
Lalli Jones
_________________

En alltaf þegar verið er að tala um þetta þá er alltaf verið að tala um “þennan hóp”. Þessi hópur hann er ekkert svo stór í myndinni. Þetta er ekkert alltaf á Keisaranum. Eitt leiðir af öðru; Lalli er á hóteli, hann er á sjúkrastofnunum, þannig að þetta er ekki alltaf þar. Þessi mynd fjallar ekki bara um Lalla og “hópinn”. Hún er svo miklu víðtækari en það. Það er enginn spurning að fjárfesting í tíma er mikilvæg og hjálpar verkinu sem slíku. Það er einmitt málið bæði með músarmyndina, Hagamúsin, og Lalla Jones. Og reyndar myndina Húsey sem ég gerði fyrst. Það er tíminn sem gerir þessar myndir að því sem þær eru. Það að upplifa einhverja sögu í gegnum tíma það er fyrir okkur Íslendinga svolítið sérstakt. Vegna þess að það er mjög sjalfgæft að menn eyði miklum tíma í hlutina, þar sem tímaröðin nær yfir sumar, vetur, vor og haust. Það reyndar gerist í þessum þremur myndum sem ég hef gert. Auðvitað hljóta gæðin að koma í kjölfarið. Þessi yfirlega hlýtur að skila sér einhvern veginn. Það er svo miklu auðveldara að segja sögu, eins og með Lalla Jones, sem gerist á svo löngu tímabili. Það er miklu meiri saga. Það er meiri atburðarrás. Hún verður hraðari. Hún verður skemmtilegri. Það er ekki spurning. Ég fjármagnaði myndina sjálfur. Ég reyndi að fjármagna hana í gegnum Menningarsjóð Útvarpsstöðva fjórum sinnum, Kvikmyndasjóð fjórum eða fimm sinnum. En henni var alltaf hafnað. Það er ekki fyrr en Kristín Pálsdóttir byrjaði hjá Kvikmyndasjóði að ég sótti um styrk til að klára hljóðsetningu myndarinnar, en hún var mjög dýr. Þá fékk ég loksins styrk þegar myndin var tilbúin. Þegar búið var að sýna hana.
_____________________________________

“Hvað viltu vita núna? Eðlið? Ætli það sé ekki mjög svipað eðlið með dýrum og mönnum. Eitt veit ég. Ég vann einu sinni í Kaupmannahöfn. Þá prufaði ég að horfast í augu við ljón. Það varð brjálað. Það klikkaðist. Ég þakkaði mikið fyrir rimlana sem voru á milli. Þá fattaði ég það að við erum alveg eins, dýrin og mennirnir. Að horfast í augu er fyrsta merki um árás. Þau kenndu mér alveg helling bara um það, þú veist…ef mig langar bara í eitthvað smá þá þarf ég ekki annað en að stara lengi á sama manninn. Og hann kemur til mín og segir “Hvað? Á hvað ertu að glápa helvítið þitt?” Þetta er staðreynd. Prufaðu sjálfur.
N.N. vinur Lalla Jones
__________________________________

Það hefur örugglega haft sitt að segja að það var ekkert handrit skrifað er fylgdi síðan þessum umsóknum. Myndin er unnin í observational stíl. Þetta var mjög spennandi hugmynd og þetta var ný hugmynd. Hún fór þarna fyrir úthlutananefndir þessara sjóða og ég held bara að þetta hafi bara verið einhverskonar hræðsla við viðfangsefnið. Frekar en það að umsóknin hafi verið slæm eða léleg, því að hún var mjög góð að mínu mati. Ég er bara mjög ánægður með þau viðbrögð sem birtast í einu auglýsingunni um myndina (Morgunblaðið 6. apríl 2001). Ég hef hins vegar séð margar miklu betri myndir. Þetta er nú kannski skrifað rétt eftir að menn hafa s é ð myndina og verið í g ó ð u skapi. En mér finnst þetta hins vegar stundum of djúpt tekið í árinni.
_____________________________________

“Tímamótaræma [sic], heitt snilldarverk…”
Ólafur H. Torfason Rás 2

“Snilld frá A til Ö”
Þórarinn Þórarinsson strik.is

“[…]Ein af bestu heimildarmyndum, íslenskum.”
Sæbjörn Valdimarsson Mbl

“Lalli Johns [sic] er heimildamynd eins og þær gerast bestar”
Hilmar Karlsson DV

“Einhver allra besta kvikmynd sem ég hef séð í lífi mínu…”
Hreinn Hreinsson kreml.is

“Vertu ekki að hlusta þarna! Ég þoli ekki fólk sem er að hlusta á mig.”
Lalli Jones
__________________________________

Ég held að svona umsagnir endurspegli það að fólk verður hissa. Það hefur ekki séð svona áður. Það er að uppgötva eitthvað nýtt. Ég held að það sé málið á bakvið þessar umsagnir. Einnig af því að þetta er ný mynd og þetta er nýtt form. Þetta er form sem hefur lítið verið notað hér á Íslandi. Svo er náttúrulega þessi hugmynd, að fylgja eftir utangarðsmanni, að ég held, það hafi líka hækkað slána. Þetta hefur verið tabú hingað til. En það urðu engine ofsafengin viðbrögð. Það er alltaf verið að hækka slána í þessu þjóðfélagi. Við sjáum það bara á Skjá einum og í þessum fjölmiðlum öllum, það er alltaf verið að hækka slána á þessari bannhelgi sem fylgir ákveðnum hlutum. Samanber því sem margir hafa sagt við mig, og haldið því fram, að ég væri að upphefja einhvern glæpamanna til vegs og virðingar. Það er reyndar fólk sem hefur ekki séð myndina. En það er bara rangt. Það var einhver mynd sem Þorsteinn Jónsson gerði um öskukarl. Ég sá hana ekki en ég hafði lesið einhverjar umsagnir um hana. Mér finnst þetta alveg brilljant hugmynd. Það varð allt vitlaust í þjóðfélaginu, af því að það mátti ekki segja frá þessum veruleika. Það var ákveðin bannhelgi við þessum veruleika. Það er einmitt það sem ég held að þessir gagnrýnendur hafa áttað sig á að þarna var verið að festa á ræmu veruleika sem var svolítið nýstárlegur. Og það að þetta sé nýstárlegt ég held að það sé ástæðan fyrir þessari frábæru gagnrýni.
_____________________________________

“Ert þarna?”
Lalli Jones
_____________________________________

Það freistaði mín ekki að banka uppá og leitaskýringa á hlutunum í kerfinu. Það bara átti ekki við þessa mynd. Ef maður hefði bankað upp og leitað skýringa fyrir ákveðnum hlutum þá værum við ekki að endurspegla Lalla Jones sjálfan. Hvernig hans sjónarmið er, heldur væri hann að leita skýringa. Þessi mynd átti bara að vera persónulega heimildarmynd um Lalla Jones. Séð frá hans augum. Hefði ég farið að banka upp og leita skýringa þá hefði þetta orðið allt öðruvísi mynd. Í þessu tilfelli var það ekki

bls. 9

mitt hlutverk að leita skýringa, heldur eingöngu að varpa ljósi á ákveðinn veruleika. Einhverja smáveröld sem hann býr í. Mér leiðast myndir sem hafa einhverja pólitíska réttlætingu að leiðarljósi. Kvikmyndagerðarmaður með skoðun er eitthvað sem að ég hef ekki áhuga á.
_____________________________________

“Ég ætlaði að spyrja um hvaða rétt maður hefði varðandi sjúkra-dagpeninga…Aftur í tímann… En nú hafa menn fengið það. … Ja, nei ekki þeir sem hafa verið í fangelsi. … Ég veit um einn sem var á skíðum og hann bara labbaði þarna inn í Trygginga-stofnun ríkisins og talaði við einhverja yfirmenn þar og… Er engin yfirmaður þarna sem maður getur talað við þarna? Nú er þannig sko að ég á þvott niðri á Hótel Lind sko sem kostar 500 kall. En get ég ekki náð í neinn núna? Er sem sagt…Á maður engan rétt?”
Lalli Jones
_____________________________________

Ég fann það líka með félagsmálastofnun og félagsþjónustuna að þeir voru bara ekkert til viðtals. Þeir vildu ekki að ég væri að gera þessa mynd. Ég fann það líka með fangelsismálastofnun. Þeir vildu ekki að ég væri að gera þessa mynd. Þeir vildu ekki hleypa mér inn þegar Lalli var inni. Á meðan spígsporaði Jón Ársæll Þórðarson frá Stöð 2 og gerði þáttaröð sem átti að vera vika Jóns Ársæls í fangelsinu, en var í raun og veru ekki nema tveir dagar. Hann kom inn í Íslandi í dag kvöld eftir kvöld í viku að segja frá. Spígsporandi þarna um með míkrafóninn og talandi við hina og þessa fanga. Ég fékk það ekki. Af hverju fékk ég það ekki? Af því að þeir vildu ekki að ég væri að gera þessa mynd. Af því að þeir eru litlir smákóngar í kerfinu. Þeir ráða hverjir fara inn og hverjir ekki. Þetta eru bara geðþóttaákvarðanir yfirmanna. Þetta er ákveðið vald sem þeir nota og beita. Og ég get sagt þér margar sögur um það. Hins vegar fór ég inn í fangelsið þegar Lalli var laus. Þá gat ég farið og myndað hann inní fangaklefanum. Ekki fyrr. Það er nefnilega ekki sama Jón eða séra Jón.
_____________________________________

“Góðan daginn” (Lalli Jones)
“Sæll vertu kallinn minn. Hvern ertu með þér?” (Lögreglumaður)
“Þetta er heimildakvikmyndamaður. Það er kannski vont að fá hann í þessa deild hérna?”
“Já. Hann er ekki leyfilegur hingað inn. Hann getur beðið fyrir utan bara meðan við ræðum málin.”
“Já.”
“Eru þeir að gera heimildarmynd um þig?”
“Já, já og engin fíkniefni.”
“Heyrðu! Þá lokum við bara. Takk fyrir.”
[Mynd af lokuðum dyrum.]
_____________________________________

Ég vildi ekki taka þetta lengra og eyða orku í það. Þá hefði myndin bara breyst. Maður hefði farið í annan farveg. Það má kannski orða það þannig að ég var kominn í spor Lalla Jones að þessu leitinu til gagnvart kerfinu. Ég fann fyrir kerfinu. Það var ekkert hrifið af því sem ég var að gera. Það voru ákveðnir menn innan fangelsismálastofnunar sem reyndu beinlínis að setja stein í götu mína þegar ég var að gera myndina.
_____________________________________

“Ég er tækifærissinni, en ekki þjófur.”
Lalli Jones
__________________________________

Þessi rammafrysting í myndinni markast af því að annað hvort var spólan ónýt eða biluð á ákveðnum tíma. Þannig að ég varð að frysta rammann eða fara út í svart. Þannig að þetta var bara spurning um það eða að sleppa atriðinu algjörlega. Þetta er bara hrá mynd. Ég bara reyndi með öllum ráðum að segja þessa sögu. Það var því engin djúp hugsun þar að baki. Það er svolítið gaman að segja frá því að þegar myndin fór í gegnum tækniskoðun hjá Sjónvarpinu þá hringdu þeir í mig og bentu mér á galla sem var reyndar mjög djúpt hugsaður. Þá hafði ég klippt mjög hratt og látið myndina óma í endurtekningu. Þeir bentu mér á þennan “galla”. Ég hins vegar benti þeim á að þetta væri listræn úrlausn. Þegar menn eru að rökræða um sannleikann í kvikmyndagerð og sérstakleg í svona observational myndum. Þá er það alveg svart á hvítu að það er enginn sannleikur til í raun og veru. Enginn heilagur, einn hreinn, heilagur sannleikur, vegna þess að þær ákvarðanir sem þú tekur við klippiborðið eru þess eðlis að það er aldrei hægt að segja alla söguna. Sannleikur plús eða mínus er ekki sannleikur. Hann er teintaður (veill). Maður er að reyna að varpa ljósi á sannleikann en maður er aldrei að reyna að segja hann allann. Þetta er svolítið atriði því að það er í höndum leikstjórans eða klipparans að ákveða hvað áhorfendur fá að sjá.
_______________________

“Ég var búinn að vera á flakki í þrjú ár, þá vinnur mamma stóran vinning í Happdrætti Háskólans […] Þá keypti hún sér íbúð og við fluttum inn til hennar. Það var rosalega gaman. Kábojar og indjánar og ég, Buffalo Bill frá A til Ö. Hold it, stick´em up. Bang.”
Lalli Jones
_________________________

Ég gæti klippt á þar sem Lalli segir “Ekki setja þetta inní myndina” eða “Ég var bara að ljúga” og ég gæti presenterað það sem heilagan sannleik, þó hann væri bara að ljúga. Mér finnst þetta vera svolítið málið í heimildarmyndagerð af þessum toga. Menn mega ekki búast við því að allt sé hreinn og beinn sannleikur vegna þess að plus eða mínus einn af þessum 100% sannleik hann gerir sannleikinn teintaðan, hann verður aldrei hreinn sannleikur. Þannig að það eina sem þú getur gert er að reyna að varpa ljósi á hann í gegnum þessa frásögn sem klippingin er. Menn voru með allskonar vandlætingu gagnvart öðrum kvikmyndagerðarmönnum á þessum cinéma vérité tímabili og menn fóru svona í ýmsar áttir í þessu observational dæmi. Menn voru t.d. með ákveðnar reglur eins og cinema direct þar sem að þú varðst að klippa allt eftir tímaröð. Máttir ekki færa tímann til og frá. Allir þessir vandlætingasinnar sem töluðu með kyndilinn í hendinni og töluðu um leitina að sannleikanum - að þetta væri sannleikur en hitt lygi. Það er bara bull að mínu mati. Sannleikurinn er bara í einhverju núi. Þú getur ekki endursagt sannleika. Sannleikurinn er hér og nú. Þú endursegir hann ekki. Allar hugmyndir um háheilagleika eru bara bull.
_____________________________________

“Gangi þér vel Lalli. Passaðu að lenda ekki inni!”
N.N. vinur Lalla Jones

Bls. 10

Sólskinið frá því í gær

Eftir að heimsbyggðinni varð kunnugt um uppfinningar þeirra Daguerre og Talbots árið 1839 notuðu fjölmargir blaðamenn hugtakið „necromancy“ til að lýsa þessu nýja fyrirbæri. „Necromancy“ merkir „samband við þá dauðu“ og í blaðagrein frá árinu 1845 segir að ljósmyndin „geri okkur kleift að afhenda fólki framtíðarinnar myndir af sólskini gærdagsins“. Sólskinið er af margvíslegu tagi og ekki síst með tilliti til þeirrar myndar sem fylgir þessari grein en hún sýnir hvert ljósmyndarinn hefur beint myndavélinni við þræðingu filmunnar á sólríkum degi.

Sumir halda fram að ljósmyndasöfn búi yfir valdi. Bandaríski ljósmyndafræðingurinn Alan Sekula hefur t.a.m. bent á að til séu margvísleg ljósmyndasöfn, s.s. þau sem finna má á minjasöfnum, í fyrirtækjum, stofnunum og á heimilum fólks. Söfn eiga sameiginlegt er að þau sanka að sér ljósmyndum af ólíkum toga og gera þau einsleit. Einsleitnin stafar af eign safnsins á sömu myndunum, flokkunarkerfi þess og öðru skipulagi sem myndasafnið hefur tekið upp. Í þessu starfi felst ákveðin þversögn sem sýnir vel hversu vandmeðfarnir hlutir ljósmyndir geta verið. Á sama tíma og ljósmyndin kemur inní safnið er hún leyst undan því hlutverki sem hún gegndi áður og fær myndin ekkert afmarkað hlutverk annað en að vera hluti af heild. Ljósmyndin missir samhengi sitt við samlögunina að safnkostinum og tapast þar með þekking sem er eitt markmið safna að varðveita.

Safnvörðum myndasafna er augljós vandi á höndum sé mið tekið af þeim ólíku sjónarmiðum sem fram koma til ljósmyndarinnar. Safnvörðum verður að vera ljóst að menn greinir á um hvert sé gildi ljósmynda og hvaða hlutverki þær eigi að gegna. Aðstæðurnar leggja skyldur á herðar safnvarða og að búa skuli í haginn að ólík sjónarmið fái að njóta sín í safnastarfinu. Spurningin um hvað skuli varðveita í þeim aðföngum sem koma í safnið og ekki síst hvað skuli rannsakað og miðlað til almennings verður mikilvæg. Hvað á t.a.m. að varðveita af óklipptri 36 mynda, 35 mm. filmu? Á að varðveita hana alla - dökka enda filmunnar og þræðingamyndirnar í byrjun hennar? Eða skal eingöngu varðveita þann hluta filmunnar sem sýnir myndir sem eru teknar með ásetningi ljósmyndarans?

Mynd Bjarnleifs Bjarnleifssonar var ekki búin til í öðrum tilgangi en þeim að þær sem í kjölfarið komu blessuðust. Hún var því ekki „tekin“ í þeim skilningi sem við leggjum vanalegast í það orð heldur af nauðsyn eða öllu heldur vegna annmarka tækninnar. Myndin hafði ekki aðra merkingu fyrir ljósmyndarann en þá sem að ofan er lýst og verður ekki að mynd fyrr en með birtingu hennar í því samhengi sem hér um ræðir. Hún hefur því orðið fyrir tvöfaldri valdbeitingu safnsins sem hefur varðveitt hana; annars vegar með varðveislu hennar, þar sem myndin er gerð að mynd, og hins vegar með sköpun á nýrri merkingu sem stendur á skjön við merkingarsvið hennar á dögum ljósmyndarans. Hér sýnir „necromancy“ á sér aðra hlið, þar sem „samband við hina dauðu“ færist frá því sem sést á myndinni yfir á miðilinn sjálfan og samband hans við ljósmyndarann. Og sambandið við hina dauðu er einnig falið í tengslum við miðilinn sjálfan. Merkingarlega dauð ljósmynd er komin í samband við þann sem ber hana augum og virðir fyrir sér.

---

Thessi greinarstufur var skrifadur arid 1998, ef eg man rett, i tilefni af samstarfsverkefni milli Ljosmyndasafns Reykjavikur, Reykjavikurakademiunnar og bokautgafunnar Bjarts. Aetlunin var ad stufurinn kaemi ut, asamt odrum alika greinum er fjolludu um ljosmyndina og margvislega thraedi hennar inni lif folks. Aldrei vard af af birtingu thessara greina af einhverjum orsokum. Tilefni minna skrifa voru ljosmyndir sem Bjarnleifur Bjarnleifsson hafdi tekid oafvitandi eda vitandi vits af fotunum af ser thegar hann var ad thraeda ljosmyndavelina syna med nyrri filmu.

Ljósmyndin er hugsun

Ljósmyndin er tilraun til að sýna það ósýnilega líkt og röntgenmyndir eða strikamerki. Hvað er í myndinni sem við sjáum en greinum ekki? Ljósmyndir sýna fyrst og fremst það sem við hugsum. Hugsun ljósmyndarans er þar á meðal. Ljósmyndir eru því ekki það sem við sjáum heldur það sem við hugsum. Og ekkert annað þar sem myndin hefur enga merkingu utan mannlegrar tilveru. Ljósmyndin er hins vegar alltaf önnur sýn, önnur sýn á það sem við ekki sjáum. Við sjáum ekki með augum ljósmyndarans, en við höfum aðgang að augum og hugsun hans í gegnum ljósmyndina.

Mér virðist sem að stundum gleymist að ljósmyndin getur ekki lifað án mannsins og hefur enga merkingu utan manlegrar tilveru. Ljósmyndin er í þeim skilningi forgengileg líkt og myndefni sem tilheyrir liðinni tíð á sömu stundu og myndin er kláruð. Og líkt og tíminn vinnur á manneskjunni, vinnur tíminn á skilningi hennar á myndefninu. Það sem vex þrífst á því sem undan hefur látið. Tíminn vinnur því ekki eingöngu á efnislegri tilvist myndarinnar heldur einnig á merkingu hennar. Ljósmyndarinn stendur aftur á móti utan við lýsandi orð myndarinnar. Myndin er lýst hugsun hans og verður kannski aldrei það sem hann ætlaði sér í hugum þeirra sem sjá myndina. Það er því ekki nóg að sjá með augum ljósmyndarans. Hann býður okkur upp á margræða einföldun á ferhyrndum fleti. Orðin hjálpa til við að einfalda þessa margræðni.

Fram á þenna dag hefur Íslendingum verið tamt að umgangast ljósmyndir líkt og þær eigi sér ekki fleiri líf en eitt og snúist eingöngu um myndir sem „eittvað sjáist á“. Ljósmyndir af engu eru hins vegar ekki til og ljósmyndin á sér ótal líf á sama tilverustiginu því sama myndi hefur oft margvíslega merkingu innan sama menningarsvæðis. Á það jafnvel við fyrir sama manninum. Sé litið til eldri ljósmynda sést t.d. að þær eiga sér eilíft líf og vafalaust hafa margar þeirra gengið í gegnum mörg tilverustig. Verið handfjatlaðar af nokkrum kynslóðum og notaðar í ólíku samengi í gegnum tíðina. Það er hugsunin sem gerir ljósmyndina að því sem hún er.


Birtist í tilefni af sýningu Ívars Brynjólfssonar ljósmyndara í Gallerí Ingólfsstræti 8, ágúst 1998