Efling frekar en veiklun

NÝLEGA lagði Ólafur Örn Haraldsson, þingmaður Framsóknarflokksins, fram tvær tillögur til þingsályktunar um að undirbúin verði stofnun tónminjasafns og vetraríþróttasafns. Markmið safnanna á að vera söfnun á tón- og vetraríþróttaminjum og að stofnanirnar miðli þessum menningararfi til almennings og ferðamanna með sýningum á slíkum minjum. Fyrir starfsmann safns og áhugamann um menningarsögu er alltaf gleðilegt að heyra af slíkum áhuga, að staðinn sé vörður um menningarsögulega þætti og ekki síst er það áhugavert að fylgjast með málflutningi þingmanns um slík mál. Það gerist nefnilega of sjaldan að þingmenn eða sveitarstjórnamenn gangi fram fyrir skjöldu og lýsi skoðunum sínum um mál af þessu tagi og hvert mikilvægi þeirra er fyrir almenning í landinu. Tilefni þessara skrifa er hins vegar að minna á að fyrir eru í landinu fjölmörg söfn sem eru í miklu fjársvelti. Mörg þeirra geta hæglega tekið að sér þau hlutverk, sem Ólafur Örn er að leggja til að verði sinnt, fáist til slíkra verkefna fjárhagslegur stuðningur. Nokkuð hefur skort á að ráðamenn og sveitarstjórnir spyrji sig að því hvernig söfnin sem fyrir eru rækja hlutverk sitt og markmið og hvort að þær stofnanir megi ekki efla.

Sígild skilgreining á hlutverki og markmiðum safna er sú að söfn sinni söfnun, varðveislu og skráningu, rannsóknum og miðlun á safnkostinum, s.s. með sýningum. Flest söfn hér á landi sinna þessum þáttum að einhverju marki, en oftast er það gert af miklum vanefnum og fórnfýsi starfsfólks. Einna best er fyrir almenning að koma auga á slík vanefni með því að horfa til aðgengi að upplýsingum, s.s. skráningu á safnkostinum og einnig með því að skoða hvernig menningarsögunni er miðlað í sýningum. Ef það síðastnefnda er skoðað heyrir það til undantekninga hér á landi að lagt sé verulegt fé í rannsóknir, hönnun sýninga á söfnum og þeim fylgt eftir með veglegri útgáfu sýningarskrár eða bókar. Aðgengi að upplýsingum um eign safna og menningarsögulegt gildi þeirra er einnig takmörkunum háð. Ennþá bíða þúsundir safngripa skráningar víða um land og hundruð kvikmynda sömuleiðis, verkefni sem mun kosta tugi milljóna króna ef vel á að vera. Þetta þýðir að ekki er hlaupið að því að svara einföldustu fyrirspurnum er varðar menningarminjar þjóðarinnar.
Skuldbindingar ríkis og sveitarfélaga til að veita fjármunum í rekstur safna dugar flestum þeirra einungis til að sinna lágmarks þjónustu við markhópa sína, almenning, skólafólk, ferðamenn og fræðimenn. Þessi lágmarks þjónusta þýðir að mörg söfnin geta einungis safnað menningarminjum, stillt þeim upp til sýningar án mikillar úrvinnslu og tekið útidyrahurðina að safninu úr lás. Er þetta það sem Ólafur Örn vill bjóða gestum tón- og vetraríþróttaminjasafna? Það held ég ekki sé tekið mið af orðum hans í greinargerð með tillögunni um tónminjasafn: "Með stofnun og rekstri tónminjasafns verður ... tónlistarsaga þjóðarinnar ... gædd lífi og gerð aðgengileg fyrir almenning."

Eina leiðin til að sinna þeim menningararfi, sem Ólafur Örn vill að sé sinnt, er að styðja við bakið á þeim stofnunum sem fyrir eru og gera þeim kleift að horfa til fleiri söfnunarsviða. Valið stendur á milli þess að ráðamenn þessarar þjóðar veiti söfnum svigrúm til að sinna hlutverkum sínum af myndarskap eða að ýta undir veiklulega starfsemi. Að stofna til safns er ekki nóg. Það þarf að efla þau söfn sem fyrir eru með meiri fjárveitingum svo þau geti klárað þau verkefni sem þeim eru ætluð og hafi burði til að standa fyrir öflugri starfsemi.
Höfundur er safnstjóri Kvikmyndasafns Íslands.

Þessi grein birtist í Morgunblaðinu Fimmtudaginn 4. maí, 2000.