Leitin að Lalla Jones

Viðtal við Þorfinn Guðnason kvikmyndagerðarmann eftir Sigurjón Baldur Hafsteinsson. Birtist í Land og Synir, 2001 4(7):bls. 8-10.

“Þorfinnur Guðnason kynn[ir] til sögunnar mann sem er lifandi goðsögn í undirheimum Reykjavíkur. Hann á að baki langan og óslitinn sakaferil sem hófst árið 1969. Síðan þá hefur hannhlotið 35 refsidóma fyrir ýmiskonar smáafbrot. Hann hefur setið á bakvið lás og slá í samtals 17 ár. Og nú er hann búin að fá nóg. Hann ætlar að snúa við blaðinu, og hætta öllu. Hætta að drekka, dópa og stela.”
Upphafsskilti í Lalla Jones (2001)

“[Lalli Jones] er bara svo léttur á því. Maður eiginlega fattar það ekki beint hvernig hann getur komið fram.”
N.N. vinur Lalla Jones

------------------------------------------------------------

Ég heimsótti Lalla Jones. Sýndi myndina fyrir fullu húsi á Litla Hrauni. Og hérna, það var nú ekki alveg að marka Lalla, hann var svolítið stoned. En, það voru þarna einir fjórir menn sem voru með aukahlutverk í myndinni. Ég náði tali af tveimur þeirra sem tóku þessari mynd afskaplega vel. Einn þeirra er dópfíkill í myndinni. Hefur snúið baki við því núna og er orðinn AA maður. Er svona að reyna að byggja sig upp og ætlar ekki að fara aftur út í þjóðfélagið með sama gamla hugarfarið. Hann sagði einmitt að þetta væri mjög góður spegill fyrir sjálfan sig. Hann, og reyndar annar, morðinginn í myndinni sem að strauk af Litla Hrauni með Lalla, sögðu báðir nokkurn veginn það sama að þetta væri mjög heiðarleg mynd.
_____________________________________

“Númer eitt, tvö og þrjú að hata engan. Nema þá sjálfan sig. En það er fyrirgefið…!”
Lalli Jones
_____________________________________

Þeir voru mjög sáttir við sitt hlutverk í myndinni, sem kom mér reyndar mjög á óvart. En þetta eru náttúrulega harðjaxlar sem hafa farið inn og út um hliðið á Litla Hrauni sennilega undanfarin tuttugu ár. Það verður gaman að fylgjast með þvi hvort að Haukur, en það kemur fram í myndinni hvað hann heitir, standi við sín stóru orð um að snúa baki við þessu líferni og hefja nýtt líf. Hann segist vera orðinn þreyttur á þessu. Þetta eru einu viðbrögðin sem að ég hef fengið frá öðru fólki. Jú, reyndar fékk ég einnig á frumsýningunni viðbrögð en það komu tveir til mín sem voru með pínulítil hlutverk og þeir óskuðu mér hjartanlega til h a m i n g j u með myndina. É g nefnilega bjóst við að hugsanlega gæti þetta haft einhverskonar eftirmála. Að það yrði einhver eftirsjá hjá fólki. En hingað til hef ég ekki heyrt í neinum sem kemur fram í myndinni að hann sjái eftir því að taka þátt í henni.
_________________

“Hverskonar djöfuls sígaretta er þetta?”
Lalli Jones
__________________________

Í minningunni var þetta erfitt verkefni. Þetta tók tíma. Það voru nokkrir úr kunningjahóp Lalla sem vildu alls ekki vera með og þá voru þeir bara sniðgengnir. Þeir voru ekkert með. Ég spurði alla sem ég var að mynda hvort þeim væri ljóst hvað ég væri að gera. En eftir að hafa setið að sumbli með Lalla og haft tökuvélina með mér í eitt ár eða svo þá var kjarninn kominn af þeim sem ætluðu að vera með. Þetta fjallar svolítið um það að ná trausti fólksins. Það þýðir ekkert að labba inná svona stað eins og Keisarann með yfirlæti eða hroka eða með einhverskonar fyrirfram ákveðnar hugmyndir um þetta fólk. Það verður að setjast niður með því. Það verður að sumbla m e ð

bls. 8

því. Þegar maður er í Róm þá hagar maður sér eins og Rómverji. Það er nákvæmlega það sem ég gerði, ég sumblaði með þessu fólki í smá tíma. En það er ekki bara fólkið sem er á Keisaranum, það er svo margt annað fólk sem kemur að. Þannig að það var ekki erfiðasti hjallinn að fara yfir.
________________

“Ertu að koma? Í dýragarðinn? Núna?”
Lalli Jones
_________________

En alltaf þegar verið er að tala um þetta þá er alltaf verið að tala um “þennan hóp”. Þessi hópur hann er ekkert svo stór í myndinni. Þetta er ekkert alltaf á Keisaranum. Eitt leiðir af öðru; Lalli er á hóteli, hann er á sjúkrastofnunum, þannig að þetta er ekki alltaf þar. Þessi mynd fjallar ekki bara um Lalla og “hópinn”. Hún er svo miklu víðtækari en það. Það er enginn spurning að fjárfesting í tíma er mikilvæg og hjálpar verkinu sem slíku. Það er einmitt málið bæði með músarmyndina, Hagamúsin, og Lalla Jones. Og reyndar myndina Húsey sem ég gerði fyrst. Það er tíminn sem gerir þessar myndir að því sem þær eru. Það að upplifa einhverja sögu í gegnum tíma það er fyrir okkur Íslendinga svolítið sérstakt. Vegna þess að það er mjög sjalfgæft að menn eyði miklum tíma í hlutina, þar sem tímaröðin nær yfir sumar, vetur, vor og haust. Það reyndar gerist í þessum þremur myndum sem ég hef gert. Auðvitað hljóta gæðin að koma í kjölfarið. Þessi yfirlega hlýtur að skila sér einhvern veginn. Það er svo miklu auðveldara að segja sögu, eins og með Lalla Jones, sem gerist á svo löngu tímabili. Það er miklu meiri saga. Það er meiri atburðarrás. Hún verður hraðari. Hún verður skemmtilegri. Það er ekki spurning. Ég fjármagnaði myndina sjálfur. Ég reyndi að fjármagna hana í gegnum Menningarsjóð Útvarpsstöðva fjórum sinnum, Kvikmyndasjóð fjórum eða fimm sinnum. En henni var alltaf hafnað. Það er ekki fyrr en Kristín Pálsdóttir byrjaði hjá Kvikmyndasjóði að ég sótti um styrk til að klára hljóðsetningu myndarinnar, en hún var mjög dýr. Þá fékk ég loksins styrk þegar myndin var tilbúin. Þegar búið var að sýna hana.
_____________________________________

“Hvað viltu vita núna? Eðlið? Ætli það sé ekki mjög svipað eðlið með dýrum og mönnum. Eitt veit ég. Ég vann einu sinni í Kaupmannahöfn. Þá prufaði ég að horfast í augu við ljón. Það varð brjálað. Það klikkaðist. Ég þakkaði mikið fyrir rimlana sem voru á milli. Þá fattaði ég það að við erum alveg eins, dýrin og mennirnir. Að horfast í augu er fyrsta merki um árás. Þau kenndu mér alveg helling bara um það, þú veist…ef mig langar bara í eitthvað smá þá þarf ég ekki annað en að stara lengi á sama manninn. Og hann kemur til mín og segir “Hvað? Á hvað ertu að glápa helvítið þitt?” Þetta er staðreynd. Prufaðu sjálfur.
N.N. vinur Lalla Jones
__________________________________

Það hefur örugglega haft sitt að segja að það var ekkert handrit skrifað er fylgdi síðan þessum umsóknum. Myndin er unnin í observational stíl. Þetta var mjög spennandi hugmynd og þetta var ný hugmynd. Hún fór þarna fyrir úthlutananefndir þessara sjóða og ég held bara að þetta hafi bara verið einhverskonar hræðsla við viðfangsefnið. Frekar en það að umsóknin hafi verið slæm eða léleg, því að hún var mjög góð að mínu mati. Ég er bara mjög ánægður með þau viðbrögð sem birtast í einu auglýsingunni um myndina (Morgunblaðið 6. apríl 2001). Ég hef hins vegar séð margar miklu betri myndir. Þetta er nú kannski skrifað rétt eftir að menn hafa s é ð myndina og verið í g ó ð u skapi. En mér finnst þetta hins vegar stundum of djúpt tekið í árinni.
_____________________________________

“Tímamótaræma [sic], heitt snilldarverk…”
Ólafur H. Torfason Rás 2

“Snilld frá A til Ö”
Þórarinn Þórarinsson strik.is

“[…]Ein af bestu heimildarmyndum, íslenskum.”
Sæbjörn Valdimarsson Mbl

“Lalli Johns [sic] er heimildamynd eins og þær gerast bestar”
Hilmar Karlsson DV

“Einhver allra besta kvikmynd sem ég hef séð í lífi mínu…”
Hreinn Hreinsson kreml.is

“Vertu ekki að hlusta þarna! Ég þoli ekki fólk sem er að hlusta á mig.”
Lalli Jones
__________________________________

Ég held að svona umsagnir endurspegli það að fólk verður hissa. Það hefur ekki séð svona áður. Það er að uppgötva eitthvað nýtt. Ég held að það sé málið á bakvið þessar umsagnir. Einnig af því að þetta er ný mynd og þetta er nýtt form. Þetta er form sem hefur lítið verið notað hér á Íslandi. Svo er náttúrulega þessi hugmynd, að fylgja eftir utangarðsmanni, að ég held, það hafi líka hækkað slána. Þetta hefur verið tabú hingað til. En það urðu engine ofsafengin viðbrögð. Það er alltaf verið að hækka slána í þessu þjóðfélagi. Við sjáum það bara á Skjá einum og í þessum fjölmiðlum öllum, það er alltaf verið að hækka slána á þessari bannhelgi sem fylgir ákveðnum hlutum. Samanber því sem margir hafa sagt við mig, og haldið því fram, að ég væri að upphefja einhvern glæpamanna til vegs og virðingar. Það er reyndar fólk sem hefur ekki séð myndina. En það er bara rangt. Það var einhver mynd sem Þorsteinn Jónsson gerði um öskukarl. Ég sá hana ekki en ég hafði lesið einhverjar umsagnir um hana. Mér finnst þetta alveg brilljant hugmynd. Það varð allt vitlaust í þjóðfélaginu, af því að það mátti ekki segja frá þessum veruleika. Það var ákveðin bannhelgi við þessum veruleika. Það er einmitt það sem ég held að þessir gagnrýnendur hafa áttað sig á að þarna var verið að festa á ræmu veruleika sem var svolítið nýstárlegur. Og það að þetta sé nýstárlegt ég held að það sé ástæðan fyrir þessari frábæru gagnrýni.
_____________________________________

“Ert þarna?”
Lalli Jones
_____________________________________

Það freistaði mín ekki að banka uppá og leitaskýringa á hlutunum í kerfinu. Það bara átti ekki við þessa mynd. Ef maður hefði bankað upp og leitað skýringa fyrir ákveðnum hlutum þá værum við ekki að endurspegla Lalla Jones sjálfan. Hvernig hans sjónarmið er, heldur væri hann að leita skýringa. Þessi mynd átti bara að vera persónulega heimildarmynd um Lalla Jones. Séð frá hans augum. Hefði ég farið að banka upp og leita skýringa þá hefði þetta orðið allt öðruvísi mynd. Í þessu tilfelli var það ekki

bls. 9

mitt hlutverk að leita skýringa, heldur eingöngu að varpa ljósi á ákveðinn veruleika. Einhverja smáveröld sem hann býr í. Mér leiðast myndir sem hafa einhverja pólitíska réttlætingu að leiðarljósi. Kvikmyndagerðarmaður með skoðun er eitthvað sem að ég hef ekki áhuga á.
_____________________________________

“Ég ætlaði að spyrja um hvaða rétt maður hefði varðandi sjúkra-dagpeninga…Aftur í tímann… En nú hafa menn fengið það. … Ja, nei ekki þeir sem hafa verið í fangelsi. … Ég veit um einn sem var á skíðum og hann bara labbaði þarna inn í Trygginga-stofnun ríkisins og talaði við einhverja yfirmenn þar og… Er engin yfirmaður þarna sem maður getur talað við þarna? Nú er þannig sko að ég á þvott niðri á Hótel Lind sko sem kostar 500 kall. En get ég ekki náð í neinn núna? Er sem sagt…Á maður engan rétt?”
Lalli Jones
_____________________________________

Ég fann það líka með félagsmálastofnun og félagsþjónustuna að þeir voru bara ekkert til viðtals. Þeir vildu ekki að ég væri að gera þessa mynd. Ég fann það líka með fangelsismálastofnun. Þeir vildu ekki að ég væri að gera þessa mynd. Þeir vildu ekki hleypa mér inn þegar Lalli var inni. Á meðan spígsporaði Jón Ársæll Þórðarson frá Stöð 2 og gerði þáttaröð sem átti að vera vika Jóns Ársæls í fangelsinu, en var í raun og veru ekki nema tveir dagar. Hann kom inn í Íslandi í dag kvöld eftir kvöld í viku að segja frá. Spígsporandi þarna um með míkrafóninn og talandi við hina og þessa fanga. Ég fékk það ekki. Af hverju fékk ég það ekki? Af því að þeir vildu ekki að ég væri að gera þessa mynd. Af því að þeir eru litlir smákóngar í kerfinu. Þeir ráða hverjir fara inn og hverjir ekki. Þetta eru bara geðþóttaákvarðanir yfirmanna. Þetta er ákveðið vald sem þeir nota og beita. Og ég get sagt þér margar sögur um það. Hins vegar fór ég inn í fangelsið þegar Lalli var laus. Þá gat ég farið og myndað hann inní fangaklefanum. Ekki fyrr. Það er nefnilega ekki sama Jón eða séra Jón.
_____________________________________

“Góðan daginn” (Lalli Jones)
“Sæll vertu kallinn minn. Hvern ertu með þér?” (Lögreglumaður)
“Þetta er heimildakvikmyndamaður. Það er kannski vont að fá hann í þessa deild hérna?”
“Já. Hann er ekki leyfilegur hingað inn. Hann getur beðið fyrir utan bara meðan við ræðum málin.”
“Já.”
“Eru þeir að gera heimildarmynd um þig?”
“Já, já og engin fíkniefni.”
“Heyrðu! Þá lokum við bara. Takk fyrir.”
[Mynd af lokuðum dyrum.]
_____________________________________

Ég vildi ekki taka þetta lengra og eyða orku í það. Þá hefði myndin bara breyst. Maður hefði farið í annan farveg. Það má kannski orða það þannig að ég var kominn í spor Lalla Jones að þessu leitinu til gagnvart kerfinu. Ég fann fyrir kerfinu. Það var ekkert hrifið af því sem ég var að gera. Það voru ákveðnir menn innan fangelsismálastofnunar sem reyndu beinlínis að setja stein í götu mína þegar ég var að gera myndina.
_____________________________________

“Ég er tækifærissinni, en ekki þjófur.”
Lalli Jones
__________________________________

Þessi rammafrysting í myndinni markast af því að annað hvort var spólan ónýt eða biluð á ákveðnum tíma. Þannig að ég varð að frysta rammann eða fara út í svart. Þannig að þetta var bara spurning um það eða að sleppa atriðinu algjörlega. Þetta er bara hrá mynd. Ég bara reyndi með öllum ráðum að segja þessa sögu. Það var því engin djúp hugsun þar að baki. Það er svolítið gaman að segja frá því að þegar myndin fór í gegnum tækniskoðun hjá Sjónvarpinu þá hringdu þeir í mig og bentu mér á galla sem var reyndar mjög djúpt hugsaður. Þá hafði ég klippt mjög hratt og látið myndina óma í endurtekningu. Þeir bentu mér á þennan “galla”. Ég hins vegar benti þeim á að þetta væri listræn úrlausn. Þegar menn eru að rökræða um sannleikann í kvikmyndagerð og sérstakleg í svona observational myndum. Þá er það alveg svart á hvítu að það er enginn sannleikur til í raun og veru. Enginn heilagur, einn hreinn, heilagur sannleikur, vegna þess að þær ákvarðanir sem þú tekur við klippiborðið eru þess eðlis að það er aldrei hægt að segja alla söguna. Sannleikur plús eða mínus er ekki sannleikur. Hann er teintaður (veill). Maður er að reyna að varpa ljósi á sannleikann en maður er aldrei að reyna að segja hann allann. Þetta er svolítið atriði því að það er í höndum leikstjórans eða klipparans að ákveða hvað áhorfendur fá að sjá.
_______________________

“Ég var búinn að vera á flakki í þrjú ár, þá vinnur mamma stóran vinning í Happdrætti Háskólans […] Þá keypti hún sér íbúð og við fluttum inn til hennar. Það var rosalega gaman. Kábojar og indjánar og ég, Buffalo Bill frá A til Ö. Hold it, stick´em up. Bang.”
Lalli Jones
_________________________

Ég gæti klippt á þar sem Lalli segir “Ekki setja þetta inní myndina” eða “Ég var bara að ljúga” og ég gæti presenterað það sem heilagan sannleik, þó hann væri bara að ljúga. Mér finnst þetta vera svolítið málið í heimildarmyndagerð af þessum toga. Menn mega ekki búast við því að allt sé hreinn og beinn sannleikur vegna þess að plus eða mínus einn af þessum 100% sannleik hann gerir sannleikinn teintaðan, hann verður aldrei hreinn sannleikur. Þannig að það eina sem þú getur gert er að reyna að varpa ljósi á hann í gegnum þessa frásögn sem klippingin er. Menn voru með allskonar vandlætingu gagnvart öðrum kvikmyndagerðarmönnum á þessum cinéma vérité tímabili og menn fóru svona í ýmsar áttir í þessu observational dæmi. Menn voru t.d. með ákveðnar reglur eins og cinema direct þar sem að þú varðst að klippa allt eftir tímaröð. Máttir ekki færa tímann til og frá. Allir þessir vandlætingasinnar sem töluðu með kyndilinn í hendinni og töluðu um leitina að sannleikanum - að þetta væri sannleikur en hitt lygi. Það er bara bull að mínu mati. Sannleikurinn er bara í einhverju núi. Þú getur ekki endursagt sannleika. Sannleikurinn er hér og nú. Þú endursegir hann ekki. Allar hugmyndir um háheilagleika eru bara bull.
_____________________________________

“Gangi þér vel Lalli. Passaðu að lenda ekki inni!”
N.N. vinur Lalla Jones

Bls. 10