Heimildarmyndir og siðferði

l.

Það hefur lítið farið fyrir umræðu um siðferðilega ábyrgð kvikmyndagerðarmanna á Íslandi, með sérstöku tilliti til heimildarkvikmynda. Ástæðurnar fyrir þeirri deyfð eru margvíslegar, en ef draga á eitthvað eitt fram í dagsljósið þá má helst telja áhrif Ríkissjónvarpsins, sem hóf útsendingar sínar 30. september 1966. Áhrif þess á íslenska heimildarkvikmyndagerð eru gríðarlega mikil og ekki síst hvernig kvikmyndagerðarmenn og Íslendingar almennt hugsa um þetta tiltekna form kvikmyndanna. Upphafsmenn Ríkissjónvarpsins lögðu strax mikla áherslu á menntunarlegt gildi miðilsins s.s. á fréttaefni og fræðslumyndir um allt milli himins og jarðar, efni sem er nátengt hinum svokölluðu heimildarmyndum. Virðast þessi tengsl miðilsins við markmiðin hafa mótað mjög þá siðferðilegu hugsun sem býr að baki heimildarkvikmyndagerð hér á landi. Miðlun frétta er yfirleitt alltaf sett undir merki hlutleysis, að okkur sé sýndur veruleikinn eins og hann er, og efni sem ætlað er til skilnings í menntakerfinu er yfirleitt litið á sem hlutlausa leið að kjarna málsins. Án þess að flækja málin frekar, virðist Ríkissjónvarpið hafa alið á þessu viðhorfi, leynt eða ljóst, að myndavélin sé þessi vélræna tækni sem endurgeri eða endurspegli veruleikann á hlutlausan hátt. Þetta viðhorf felur í sér að tengslin milli þess sem vélinni stjórnar og þess sem lendir á myndum eru í algeru lágmarki og ekki þess eðlis að orðum sé eyðandi á einhliða siðferðilegar skyldur myndatökumannsins gagnvart viðfangsefni sínu. Ég tel að þessi skðun haldi ekki vatni, sé á það reynt. Ég tel að gildismat komi alltaf til sögu í myndatökum og það eitt gefur ástæðu til ígrundunar siðferðilegra spurninga.

Hér á eftir mun ég ræða þrjú nýleg dæmi, tvö frá Ríkissjónvarpinu og eitt frá Stöð 2. Í fyrsta dæminu geri ég ráð fyrir því að hlutverk heimildarkvikmyndarinnar hafi í upphafi verið að varpa einhverju ljósi á félagslegar aðstæður og möguleika, með gerð myndarinnar, reyna að knýja fram úrbætur. Siðferðisbresturinn í því dæmi felst í þeirri röngu mynd sem áhorfendum er gefin af aðstæðum nýbúa á Íslandi. Í öðru dæminu ræði ég um siðferðilega ábyrgð þáttagerðarmannsins gagnvart einstaklingum í tengslum við friðhelgi einkalífsins. Og í þriðja dæminu velti ég því fyrir mér hvort að siðferðilegar spurningar eigi við um gamalt myndefni. Ég geri því skóna að svo sé og tek dæmi úr hinni umdeildu mynd Þjóð í hlekkjum hugarfarsins.

ll.

Árið 1992 sýndi Ríkissjónvarpið heimildarmyndina Nýbúar úr Austri sem það lét gera um nýbúa á Íslandi frá Asíu. Í þættinum var rætt við nokkra nýbúa og fulltrúa stofnana sem hafa samskipti við þá. Myndin sem dregin var upp af þessu aðflutta fólki var mjög jákvæð, svo ekki sé meira sagt, en undir niðri mátti oft greina að ekki sé allt sem sýnist í þessum efnum. Til að mynda er sagt frá því í lok myndarinnar að það hafi reynst þáttagerðarfólkinu mjög erfitt að fá nýbúa til viðtals um aðstæður þess og viðhorf til samfélagsins. Sú ákvörðun, að greina frá þessu í myndinni, er lofsverð og mjög mikilvæg, þar sem hún afhjúpar misheppnaða tilraun til að gera mynd um innflytjendur á Íslandi. Þess í stað fengum við að sjá mynd með frásögnum af innflytjendum á Íslandi.

Þáttagerðarfólkinu er augljóslega mikill vandi á höndum þegar það mætir neitunum um þátttöku hjá fólki sem myndin á að fjalla um. Hér er kvikmyndagerðarfólki örgrað og hér reynir á þekkingu þess til að snúa aðstæðunum upp í efnivið. Slíkt mótlæti breytir oft ætlunum sem lagt er af stað með í upphafi, en það hlýtur að vera siðferðisleg krafa til kvikmyndagerðarfólks sem er að fást við fólk og líf þess að það taki mið af því, en ekki vandlega undirbúnu handriti. Siðferðileg ábyrgð kvikmyndagerðarfólks felst ekki í því að vera trúr handritinu, heldur sjálfu sér og fólkinu sem eignast hlutdeild í myndinni með þátttöku sinni. Ég tel að þáttagerðarfólk Nýbúa úr Austri hafi brugðist skyldu sinni í þessum efnum. Í stað þess að velja þá leið að gera mynd um misheppnaða tilraun þeirra til að gera þá mynd sem þeir ætluðu í upphafi að gera, þá halda þeir í upphafleg markmið. Mynd um misheppnaða tilraun hefði sagt meira um nýbúana, samband nýbúanna og Íslendinga, og ekki síst sagt okkur meira um það við hvað verið er að fást t.d. í menningar- og félagslegu tilliti. Ef við getum talað um rétta mynd af ástandinu, þá hefði mynd um óheppni Sjónvarpsfólks betur þjónað sínum tilgangi. Þannig hefði siðferðilegum skyldum þeirra og okkar, áhorfenda, við nýbúa á Íslandi verið best þjónað.

Lagabókstafurinn hefur sérstök ákvæði er vernda friðhelgi einkalífs manna, en lögin eru mjög óljós er varða myndatökur á almannafæri eða á ýmsum opinberum stöðum s.s. húsnæði sem er opið almenningi. Þetta á meðal annars við um spítala, þar sem almenningur getur heimsótt ættingja og vini á ákveðnum tímum. Haustið 1992 var fréttamaðurinn Ómar Ragnarsson lagður inn á Landsspítalann í uppskurð. Ómar tók með sér litla myndbandsupptökuvél og tók upp efni þann tíma er hann lá á spítalanum, sem hann síðan vann úr litlar heimildarmyndir sem hann síðar sýndi í fréttaþætti Stöðvar 2.

Þetta framtak er um margt merkilegt í ljósi sögu íslenskrar kvikmyndagerðar s.s. fyrir þá sök að myndin er sjálfhverf, fjallar um kvikmyndagerðarmanninn og fólk sem á vegi hans verður. En myndin er ekki síður athyglisverð út frá siðferðilegu hliðinni. Í þessum myndum fáum við að sjá fólk sem lá með Ómari á spítalanum, ýmist í herbergjum sínum eða frammi á göngum deildarinnar. Ég hef grun um að Íslendingum finnist við fyrstu tilhugsun að innlögn á spítala sé viðvera á stað þar sem einkalíf manns er óhjákvæmilega rofið og litið þar með í vissum skilningi á sjúkrahús sem almannafæri. Þetta rof á venjubundnu lífi fólks þýðir hins vegar ekki að friðhelgi einkalífs sé ýtt fyrir björg og er nærtækt því til staðfestingar að líta til siðferðisákvæða sem heilbrigðisstéttir hafa í heiðri. Við nánari skoðun kann því viðhorf fólks til spítalanna að vera nokkuð málum blandin (líkt og lögin) um rétt sinn á sjúkrahúsum til þess til dæmis að fá að krefjast þess að fá að vera látinn í friði – og til að banna myndatökur af sér.

Ef við snúum okkur að dæminu um mynd Ómars þá hefur það kannski ekki þótt skrítið að sjá hann með myndbandsupptökuvél á stofum og göngum deildarinnar. Hann er þekktur sjónvarpsmaður og myndavélin því eins og nokkurskonar vörumerki, óaðskiljanlegur hluti persónu hans. En bjóst einhver við því er á vegi hans varð að þessum myndum yrði sjónvarpað til þúsunda heimila í landinu? Sagði Ómar fólkinu frá því, hafði það þá ekki allan rétt til þess að fá að vita það? Og hafði Ómar ekki þeirri skyldu að gegna að greina fólki frá því? Hér skiptir ekki máli hvað yfirstjórn sjúkrahússins eða sjúkradeildin höfðu um málið að segja.

Í lok þessara hugleiðinga langar mig að beina sjónum að gömlu myndefni, ljósmyndum og kvikmyndum. Siðferðilegar spurningar eiga ekki síst við um notkun fólks á þeim myndum, sem og öðrum, sem teknar eru í samtímanum. Notendur myndanna hafa ákveðnum siðferðilegum skyldum að gegna gagnvart því fólki sem á myndunum er, gagnvart ljósmyndaranum sem tók myndina, afkomendum þess fólks sem er á myndinni og gagnvart eigendum myndanna, einstaklingum og söfnum. Sem dæmi um siðferðilega ábyrgð safnanna, þá eiga þau að láta sig það varða til hvaða nota myndin er fengin. Söfnum er hins vegar ákveðin vandi á höndum þegar forsendur fyrir því að lána myndirnar reynast vera rangar og þær notaðar í allt öðrum tilgangi en áætlað var. Við getum spurt okkur að því að hvaða marki söfn eigi að fylgjast með því að myndirnar séu notaðar eins og til var ætlast og jafnframt hvort að slíkt eftirlit sé mögulegt.

Dæmi um notkun á gömlu myndefni sem hreyfir við siðferðilegum spurningum eru hinir umdeildu þættir Þjóð í hlekkjum hugarfarsins sem sýndir voru í Ríkissjónvarpinu á vordögum 1993. Í fyrsta þættinum eru notaðar gamlar kvikmyndir sem sýna fólk við heyskap og er í texta myndarinnar, í tengslum við myndefnið, verið að gera því skóna að kynmök milli manna og dýra á miðöldum hafi verið mun tíðari en annálar segja til um. Þó svo að þáttagerðarmaðurinn hafi í blaðaviðtali haldið því fram að myndefnið hafi fyrst og fremst verið til skrauts, þá leysir það hann ekki undan því ábyrgðarhlutverki að nota gamlar myndir þannig að fólk beri ekki skaða af. Mér er það til efs að þáttagerðarmaðurinn hafi gengið úr skugga um hvort að eitthvað af því fólki sem sést við heyskapinn sé enn á lífi áður en hann tók þá ákvörðun að láta myndirnar undir ályktanir um kynhegðun til sveita fyrr á öldum. Það sem gerist í þessu dæmi er að ályktunin sem átti við um miðaldir er yfirfærð á það tímabil sem gömlu myndirnar eru teknar og er fólk á myndunum gert að fulltrúum þeirra sem svala kynhvöt sinni hjá dýrum. Slík notkun á gömlu myndefni er siðferðilega röng.

Birtist í dagblaðinu Dagur laugardaginn 11. desember 1993.

Smávægilegar villur læddu sér inn í þann texta, en í þessari útgáfu hafa þær verið leiðréttar.