Bíótek og Austurbæjarbíó

Í Lesbók Morgunblaðsins þann 28. ágúst síðastliðinn skrifar Sæbjörn Valdimarsson stutta grein um skoðanir sínar hvaða starfsemi skuli fara fram í gamla Austurbæjarbíói. Sér hann fyrir sér að þarna sé kærkomið tækifæri til þess “að gera raunhæfa bragarbót, a.m.k. alvarlega tilraun til að koma sýningarmálum listrænna og annarra jaðarmynda í fast, markvisst form.” Satt best að segja brá mér við að lesa þessi orð en þau eru skrifuð af einum helsta kvikmyndagagnrýnanda Morgunblaðsins til margra ára, en maður sem gegnir þeirri stöðu ætti að vita að frá því að Kvikmyndasafn Íslands flutti starfsemi sína til Hafnarfjarðar fyrir sex árum hafa safnstjórar safnsins, og núna síðast forstöðumaður þess, gert margar “alvarlegar” tilraunir til þess að “gera raunhæfa bragarbót” á þessu sviði. Í þau tæpu tvö ár sem ég gegndi starfi safnstjóra safnsins var lagt mikið starf og fjármunir í að klára endurgerð á Bæjarbíói í Hafnarfirði sem miðaði að því að gera húsið hæft undir rekstur á bíóteki eins og þau eru þekkt víða um heim. Miðaðist þetta starf við fjóra megin þætti sem allir voru alvarlegar tilraunir. Í fyrsta lagi var unnið að endurgerð Bæjarbíós, sögufrægs hús í gömlu bæjarfélagi, sem gengdi mikilvægu menningarlegu hlutverki í Hafnarfirði og nágrenni í áratugi. Þetta bíóhús er að mörgu leiti hliðstætt fjölmörgum kvikmyndahúsum víða um land sem voru byggð í þeim tilgangi að vera miðstöðvar menningarlífs í bænum. Í byggingasögulegu ljósi er endurgerð hússins merkilegt viðfangsefni á tímum lúxus- og fjölsala kvikmyndahúsa, en á síðustu áratugum hefur gömlum sérhönnuðum kvikmyndahúsum fækkað í landinu. Fjölmörg sambærileg verkefni er að finna erlendis í Evrópu og Bandaríkjunum en þar leitast menn við að vernda þessi hús og hlúa þar með að þeirri sérstöku umgjörð sem sköpuð var í kringum kvikmyndamenninguna.
Í annan stað var unnið markvisst starf í því að búa húsið tækjum og tólum sem þarf til þess að reka “alvöru” bíótek. Frá því í árdaga kvikmyndarinnar hafa myndir verið sýndar á mismunandi filmustærðum. Flestar filmur sem sýndar eru í dag í almennum kvikmyndahúsum eru 35 millimetra en frá árinu 1895, sem sagt er upphafsár kvikmyndarinnar í sögubókum, hafa komið fram á sjónarsviðið fjölmargar filmustærðir sem krefjast mismunandi sýningartækja. Hið sama gildir um myndbandstæknina, en hún hefur komið fram í ýmsum myndum. Markmið bíóteka er að geta sýnt flestar stærðir filma og gerðir myndabanda og krefst því tiltekins tækjabúnaðar. Einnig er skurður myndanna sem varpað er uppá sýningartjaldið mismunandi og krefst það sérbúnaðar. Til þess að mæta þessum tæknilegum kröfum var sýningarklefi Bæjarbíós útbúinn með tækjum sem gátu sýnt helstu stærðir og gerðir. Og einnig var sérpantað í bíóið sýningartjald sem gat aðlagað sig að myndskurðinum. Hljóðkerfið í húsinu var einnig endurbætt og var áskorunin ekki síst á því sviði, þar sem þróun hljóðs og hljóðvörpunar í kvikmyndahúsum hefur tekið einna mestum framförum við gerð kvikmynda.
Í þriðja lagi var unnið að eflingu sambanda við erlend kvikmyndasöfn með það að markmiði að fá til landsins nýjar og gamlar kvikmyndir. Slík sambönd eru grundvallaratriði fyrir rekstur bíóteka og ekki síst þar sem mörg kvikmyndasöfn erlendis lána ekki kvikmyndir til sýningarhalds nema til fagaðila í kvikmyndavarðveislu sem vitað er að kunna að fara með filmuefni. Sérstakt átak var gert í því að safna til varðveislu öllum kvikmyndafilmum sem kvikmyndahúsin í landinu voru með í geymslum sínum. Sendar voru til Kvikmyndasafnsins hundruðir kvikmynda sem urðu um leið úrval mynda sem hægt var að sýna í bíóinu. Þetta átak var í takt við samskonar aðgerðir erlendis, en þar hafa mörg kvikmyndasöfn átt í góðri samvinnu við kvikmyndahúsaeigendur og dreifingarfyrirtæki. Einnig var safnað prentefni sem tengist þessum kvikmyndum eins og plakötum og ljósmyndum. Við undirbúning á rekstri Bæjarbíós var einnig mikilvægt fyrir kvikmyndasafnið að huga að eigin kvikmyndaarfi. Ljóst var að gera þurfti stórátak í því að afla þekkingar á því hvað væri til í fórum safnsins bæði með tilliti til myndefnis, skráningar á því og forvörslu, en tryggja þurfti að myndir væru í sýningarhæfu ástandi. Einnig var unnið að gerð varðveislusamninga, sem kváðu á um varðveislu og notkun á kvikmyndaefni í vörslu safnsins, en flest af því efni sem er til varðveislu í safninu er í virkum höfundarétti. Miðaðist sú samningagerð við að safninu væri heimilt að sýna kvikmyndaefni í fórum safnsins í Bæjarbíói án endurgjalds.
Að lokum er svo vert að minnast á eitthvað af þeim útgáfu-, mennta- og sköpunarstefnum safnsins sem var liður í því að vekja áhuga og auka skilning á hversu breitt og áhugavert svið kvikmyndin hefur alið af sér. En slíkt er grundvöllur að rekstri öflugs bíóteks eins og fyrirmyndir erlendis hafa sýnt fram á. Sótt var um stóran styrk í Evrópskan þýðingarsjóð, í samvinnu við Bókmenntafræðistofnun, til þess að þýða þrjár bækur sem fjölluðu um kvikmyndir. Þær bækur litu dagsins ljós í nóvember á síðasta ári; Saga kvikmyndalistarinnar eftir David Parkinson, Stríð og kvikmyndir eftir Paul Virilio og Ímyndaða táknmyndin eftir Christian Metz. Safnið fékk síðan styrk úr Vísindasjóði Rannsóknarráðs Íslands til þess, í samstarfi við Þjóðminjasafnið, að gera rannsókn á starfi ljósmyndarans- og kvikmyndagerðarmannsins Lofts Guðmundssonar. Árangurinn af því starfi skilaði sér í ljósmyndasýningu, kvikmyndasýningum í Bæjarbíói og bók með ritgerðum um Loft. Einnig var unnið að gerð námskrár fyrir safnastarfið sem fram átti að fara í húsakynnum bíósins. Þar var markvisst unnið að því að koma til móts við námskrárútgáfur menntamálaráðuneytisins fyrir öll skólastig og var námskrá safnsins birt á heimasíðu þess. Sem fyrstu liður í námskrárstarfi safnsins var stofnað til samstarfsverkefni Kvikmyndasafnsins og Hafnarfjarðarleikhússins sem fékk heitið “Skemmtun fyrir fólkið.” Ætlunin var að bjóða elstu nemendum leikskóla í Bæjarbíó og láta leikara taka á móti þeim. Fyrirmyndin að þessari uppákomu var fengin frá Þorláki Ó. Johnson, sem var kaupmaður í Reykjavík en hann bryddaði uppá skemmtunum af þessu tagi í Reykjavík um 1890. Þessar skemmtanir voru gríðarlega vinsælar og sýndi hann bæði skyggnur og hreyfimyndir, sem voru undanfari kvikmyndarinnar einsog við þekkjum hana í dag. Markmiðið með þessum heimsóknum var að vekja unga áhorfendur til umhugsunar um kvikmyndina sem listform og vekja athygli þeirra á aðskiljanlegum þáttum kvikmyndar. Einnig lagði Kvikmyndasafnið sig fram um að virkja sköpunargleði ungra tónlistarmanna með því að fá þá til að frumsemja tónlist við þöglar kvikmyndir og flytja hana í Bæjarbíói Verkefnið nefndist Ný tónlist – gamlar myndir og snérist um að endurvekja þetta gamla listform og um leið að veita ungu tónlistarfólki tækifæri til sköpunar. Hugmyndin var sú að tvinna saman annars vegar vaxandi áhuga fólks á gömlum kvikmyndum og hins vegar þá grósku sem ríkir í íslensku tónlistarlífi og virkja tónlistarfólk með því að bjóða því að semja tónlist við þögla kvikmynd. Gerðu áhorfendur og gagnrýnendur góðan róm að þessu framtaki.
Á síðum Morgunblaðsins hafa í gegnum árin birst margar góðar óskir um rekstur á bíóteki eins og því sem Sæbjörn Valdimarsson vill að líti dagsins ljós í gamla Austurbæjarbíói. Skrif Sæbjörns gefa tilefni til þess að fara fram á að kvikmyndaáhugamenn vakni til vitundar um það starf sem hefur verið unnið á Kvikmyndasafni Íslands og taki það með í reikninginn í umræðunni um bíótek. Verkið er hafið fyrir mörgum árum en því er síður en svo lokið. Starfsemin hefur alltaf miðað að því að gera Bæjarbíó í Hafnarfirði að þeirri leyftrandi menningarstofnun sem Sæbjörn sér fyrir sér að starfi í Austurbæjarbíói. Af þeirri upptalningu verkefna sem hér hafa verið reyfuð mætti það vera ljóst.


Höfundur er f.v. safnstjóri Kvikmyndasafns Íslands.

Þessi grein birtist í Lesbók Morgunblaðsins í september, 2004. Það er skemmst frá því að segja að Snæbjörn sá ekki ástæðu til þess að svara þessari grein. Kemur það svo sem ekkert á óvart, vegna þess að ef hann, bíóáhugamaðurinn, nennir ekki í bíótek sem er í Hafnarfirði (en það var eitt umkvörtunarefni hans í greininni), hvernig get ég þá ætlast til þess að hann nenni að svara svara mér?