Köld slóð Baltasars, Björns og íslenska ríkisins

Umfjallanir og viðtöl um nýlegar kvikmyndir eins og Mýrina í leikstjórn Baltasars Kormáks og Kalda slóð í leikstjórn Björns Brynjólfs Björnssonar sýna að slóð íslenskrar kvikmyndagerðar er köld. Kvikmyndalistamenn og fjölmiðlafólk setja myndirnar þess í stað í samhengi við íslenska bókmenntasögu eins og íslensk kvikmyndagerð sé hluti hennar. Þar er þó einhverju samhengi fyrir að fara. Kvikmyndirnar eru þar með settar í samhengi við skrif spennusagnahöfunda á borð við Arnald Indriðason og fleiri, í stað þess að ræða hvernig leikstjórar, handritshöfundar, kvikmyndatökumenn og aðrir sjá sig í samhengi við íslenskar kvikmyndir á borð við Morðsögu (1977) í leikstjórn Reynis Oddssonar, Ryð (1990) í leikstjórn Lárusar Ýmis Óskarssonar, og Foxtrot (1988) í leikstjórn Jóns Tryggvasonar svo nokkur dæmi séu tekin.

Þetta sérkennilega samhengi kemur hins vegar ekkert á óvart vegna þess að flest sem er gert í tengslum við kvikmyndir á íslandi er yfirleitt sett í bókmenntalegan búning, eins og þjóðin skilji ekki önnur viðmið. En það er ekki bara í fjölmiðlaumfjöllunum sem íslenskar kvikmyndir eru settar undir mælistiku bókmenntanna, íslenskir kvikmyndagerðarmenn þurfa að skila inn skriflegum lýsingum til Kvikmyndamiðstöðvar á myndum sem þeir vilja gera og gríðarleg áhersla er lögð á námskeið í handritsskrifum í opinberum styrkveitingum á kostnað annarra greina kvikmyndagerðar. Svo má ekki gleyma því að árleg verðlaun til kvikmyndagerðarmanna eru kennd við Eddu Snorra Sturlusonar. Og það sem meira er, íslenskir kvikmyndagerðarmenn snúa sér oftar en ekki að bókmenntunum eftir gróskulegan feril kvikmyndagerð eins og dæmið um Þráinn Bertelsson sannar.

Þáttur Kvikmyndasafns Íslands og íslenskra kvikmyndafræðinga er kapituli (takið eftir þessari bókmenntalegu orðanotkun) út af fyrir sig. Kvikmyndasafni Íslands tókst í samvinnu við Íslandspóst að halda uppá 100 ára afmæli reglubundinna kvikmyndasýninga hér á landi með því að gefa út 3 lítil frímerki á þessu ári. Frímerkin má nota til að dreifa sendibréfum, jólakortum og öðru skriflegu út um allan heim. Yfirlit yfir íslenska kvikmyndasögu hefur aldrei verið sýnd á vegum þessarar þjóðarstofnunar, en hefur þess í stað styrkt tvisvar sinnum útgáfu á lítilli yfirlitsbók á ensku um íslenskar kvikmyndir. Sú bók er ekki til á íslensku og hljómar það sjálfsagt ótrúlega. Og íslenskir kvikmyndafræðingar eru ötulir við að skrifa um það, með kenningum og tungumáli bókmenntafræðanna, hvernig kvikmyndir eru bókmenntalegar aðlaganir. Kvikmyndafræði er kennd við Háskóla Íslands innan bókmenntafræðiskorar og hefur svo verið um árabil.

Það er auðvitað eitthvað skrítið við þessa mynd, að smætta eitt listform yfir á annað í sífellu, eins og möndullinn í heimskringlu listarinnar sé einn og hann bókmenntalegur. Sé horft til annarra þjóða sést að svo er ekki, þar sem listamenn á sviði kvikmyndagerðar og fjölmiðlafólk bera í flestum tilfellum skynbragð á að þeir sem standa að kvikmyndagerð hafa fyrst og fremst lært af því að gera, horfa á og pæla í kvikmyndum. Þar gefst því svigrúm til þess að hugsa og tala um fleira í tengslum við kvikmyndir en út frá bókmenntalegum skýrskotunum. Það er mál til komið að vakna uppúr þessum bókmenntalegum dróma og fjalla um kvikmyndagerð í samhengi listgreinarinnar sjálfar. Að öðrum kosti verður íslensk kvikmyndaumræða það bókmenntalega mýrarfen, sem hingað til hefur skilið eftir sig kalda slóð.

Birtist í Lesbók Morgunblaðsins 6. janúar 2007