Siðferði og myndir
I
Siðferðilegar spurningar í tengslum við ljósmynda- og kvikmyndatökur á Íslandi hafa ekki farið hátt í opinberri umræðu. Það þýðir samt ekki að myndatökumenn og viðfangsefni þeirra, ásamt áhorfendum myndanna, séu rúnir vangaveltum um siðferðilegar hliðar þess sem þeir sjá. Þvert á móti. Íslendingar eru vandir að virðingu sinni, þeim er misboðið og þeir láta sig varða þá mynd sem þeir sjá af sér og sínum, lifandi eða dauðum. Um það vitna samtöl mín við myndatökumenn, fyrispurningar um siðferði myndbirtinga blaða og sjónvarps, og kærur þeim tengdar til Blaðamannafélags Íslands og ótal raddir í símatíma Rásar 2, þjóðarsálinni.
Hér á eftir mun ég ræða nokkur atriði tengd siðferði myndefnis, bæði ljósmynda og kvikmynda, og taka nokkur dæmi sem varpa geta ljósi á hvers eðlis siðferðileg umræða um myndefni er. Ég mun fyrst aðeins ræða almennt um siðferði og myndefni og ræða síðan frekar siðferðilegar skyldur myndatökumannsins við viðfangsefni sín út frá hugtakinu um friðhelgi einkalífsins.
II
Það má skipta viðfangsefnum siðferðilegar umræðu um myndefni niður í fjóra hluta og á sú skipting bæði við um tilbúning þeirra og notkun. Í fyrsta lagi skyldur myndatökumannsins við sjálfan sig til að gera mynd eða myndir sem endurspegla ætlun hans eftir bestu getu. Í öðru lagi ábyrgð myndatökumannsins til að halda fast við fagmannleg viðmið og að uppfylla skuldbindingar sínar við stofnanir eða einstaklinga sem gera honum það fjárhagslega kleift að stunda sína iðju. Í þriðja lagi skyldur myndatökumannsins gagnvart viðfangsefnum sínum. Og loks ábyrgð hans gagnvart þeim sem eiga að njóta myndanna. Þegar rætt er um skyldur og ábyrgð í þessu samhengi þá er átt við siðferði sem tekur á sig ýmsar myndir og erfitt getur verið að segja nákvæmlega til um hvaða siðferðilegu skyldur eða hvaða siðferðilega ábyrgð eigi við í hverju tilviki fyrir sig. Hvert dæmi verður því að ræða út af fyrir sig vegna þeirra mörgu mismunandi tengsla og ólíkra siðferðulegu spurninga sem af þeim vakna. Við skulum skoða aðeins fjögur atriði tengd ákvæði laga um friðhelgi einkalífsins til að sýna fram á skyldur og ábyrgð myndatökumannsins við viðvangsefni sín.
Í almennum hegningarlögum er sérstaklega vikið að friðhelgi einkalífsins. Ákvæðin fela í sér vernd einstaklingsins til þess að fá að lifa í friði fyrir forvitni náungans eða illkvittni. Þessi réttindi taka til einkalífs hans, einkamála, skapgerðareinkenna, skoðana hans og friðhelgi heimilisins. Lögin vernda meðal annars friðhelgi einkalífs manna fyrir óviðkomandi átroðningi á svæði sem er í eign hans, þ.e. heimili, en lögin eru ekki eins skýr er kemur að almannafæri og hvaða vernd einstaklingurinn nýtur þar fyrir forvitni náungans eða illkvittni. Hér er þá átt við um garða, lóðir eða húsnæði sem er opið almenningi. Myndatökurmaður þarf augljóslega leyfi til að mynda inná heimili manns, en þegar komið er út á almannafæri þá virðist sem að myndatökumaðurinn þurfi ekki að biðja leyfis til að fá að mynda. Til samlíkingar má segja að almenningur og yfirvöld líti svo á að myndatökur á almannafæri séu í engu frábrugðnar því að lýsa því sem fyrir augu ber í rituðu máli eða að sjást af öðru fólki. Málið er hins vegar ekki svo einfalt og er nærtækt að minnast á úrskurð Tölvunefndar um uppsetningu myndavéla við ljósastýrð gatnamót. Borgaryfirvöld höfðu áætlanir um að setja upp myndavélar á gatnamótum til nota við að stemma stigu við akstri yfir á rauðu ljósi. Tölvunefnd aftur á móti ályktaði um málið og taldi að borgaryfirvöldum væri ekki stætt á því að setja upp myndavélarnar á grundvelli laga um friðhelgi einkalífsins. Annað dæmi sem vert er að nefna í þessu samhengi er myndbirting dagblaðsins Pressunar síðastliðið sumar, af dæmdum nauðgara. Myndin er tekin fyrir utan vinnustað hans, sem augljóslega telst almannafæri, en í gegnum glugga og inn á vinnustað mannsins.
Hvort hér sé um friðarbrot að ræða skal ósagt látið, en myndir sem teknar eru á þennan hátt hafa oft erlendis endað fyrir dómstólum, með kæru um friðarbrot, og þá á grundvelli þess að myndin varði ekki almenning. Oftar en ekki hafa slíkar kærur byggst á vandræðalegum andartökum og er vel þekkt úr heimi fyrirfólks eða stórstjarna. Íslendingar þekkja ekki slíkar myndatökur heðan, af persónulegum stundum forsetans eða rokkstjarna. Hvað þá málarekstur fyrir dómstólum.
Við setningu Alþingis 10. október 1984 efndi BSRB til útifundar fyrir framan Alþingishúsið sem liður í verkfallsbaráttu samtakanna. Voru þar samankomin fimm til tíu þúsund manns og reyndu ljósmyndarar að afla sér mynda meðal annars með því að koma sér fyrir á efri hæðum Hótel Borgar. Ásamt myndum af samkomunni náðist mynd af Hannesi H. Gissurarsyni, þá fréttastjóri svokallaðs Valhallarútvarps og helsta talsmanni frjálshyggju hér á landi. Myndin birtist síðan meðal annars í BSRB-tíðindum og var á þeim bæ kölluð mynd ársins. Þessi myndbirting hleypti af stað mikilli ljóðagerð, eins og segir í bók þeirra Baldurs Kristjánssonar og Jóns G. Kristjánssonar, Verkfallsátök og fjölmiðlafár (1984), ljóðagerð sem virðist þjóna þeim eina tilgangi að gera lítið úr Hannesi, eins og þetta erindi ber með sér:
Það gustar um Hannes H. Gissurarson
Á gægjum við hornið að snapa eftir fréttum.
Í svip hans er spurning og veikburða von
Um Valhallarsigur á Béserrbé-stéttum.
Hann leynist í skugga, hann vokir, hann veit
Það er vissast að taka ekki áhættu neina
Svo fjarri öllum vinum í frjálshyggjusveit,
Þeim Friedman og Hayek og Davíð og Steina.
Hið sama verður sagt um þá ákvörðun að taka myndina og síðar að birta hana. Í þessu tilviki er Hannes berskjaldaður fyrir því að teknar eru af honum myndir, á stað þar sem hann getur allt eins átt von á því að teknar séu af honum myndir. Við getum hins vegar velt því fyrir okkur hvort að myndbirtingin þjóni öðrum tilgangi en þeim að rægja manninn og sé þar með röskun á friði hans til að lifa óáreittur fyrir forvitni og illkvittni náungans.
Þriðja atriðið sem ég vil nefna í tengslum við friðhelgi einkalífsins og myndbirtingar eru ásakanir viðfangsefna ljósmyndara og kvikmyndagerðarmanna um að þeir afbaki sannleikann í myndum sínum og gefi ranga mynd af viðkomandi persónu eða hegðun. Ásakanir af þessu tagi eru algengar hjá fólki og lýsir sér ágætlega í umfjölluninni sem orðið hefur um heimildarmynd Magnúsar Guðmundssonar, Lífsbjörg í Norðurhöfum. Þessi umræða er ágætt dæmi um hvers eðlis ágreiningurinn er, þó ekki sé um einstakling að ræða sem Magnús er sakaður um að gefa ranga mynd af. Í myndinni gerir Magnús því skóna að Grænfriðungar séu vísvitandi að falsa myndir til þess að fá fólk á sitt band í baráttunni gegn selveiðum. Grænfriðungar, aftur á móti, hafna þessum ásökunum og bera Magnúsi í raun sömu sökum, telja að hann gefi fólki alranga mynd af starfsemi samtakanna og afbaki þar með sannleikann.
Með vaxandi vitund fólks erlendis um það hvers megnug ljósmyndin og kvikmyndin er í því að hafa áhrif á það hvernig almenningur sér og hugsar um persónur á mynd, þá hefur það gerst í kjölfarið að myndatökumenn, á dagblöðum og sjónvarpsstöðvum, hafa verið kærðir fyrir dómstólum um brot á friðhelgi einkalífsins með myndatökum sínum. Viðbrögð myndatökumanna dagblaða og sjónvarpsstöðva við þessu hafa svo aftur á móti verið þau að sett hafa verið á svið persónur sem augljóslega byggja á ákveðnum fyrirmyndum úr raunveruleikanum. Í Bandaríkjunum hafa verið kveðnir upp dómar um notkun slíkra fyrirmynda, fyrirmyndunum í hag. Leikkonan breska Elizabeth Taylor, fór til dæmis í mál við ABC-sjónvarpsstöðina bandarísku í þeim tilgangi að stöðva framleiðslu á kvikmynd sem byggði á ævi hennar. Hún vann málið. Hið sama gerði Jacquline Kennedy Onassis, en hún stefndi tískuhúsinu Christian Dior fyrir að hafa notað sig sem fyrirmynd að auglýsingu. Dómarnir þeim í vil voru báðir grundvallaðir á því að stefndu hefðu brotið friðhelgi einkalífs þeirra.
III
Ef við gerum ráð fyrir því að það sé nauðsynlegt að fá fullt samþykki fólks til þess að taka þátt í gerð ljósmynda og kvikmynda, þá er það ekki skýrt, í ljósi reynslunnar, hvað fullt samþykki þýðir og hvort að það sé nægjanlegt til að myndasmiðurinn öðlist það vald yfir myndgerðinni, að hann ráði alfarið gerð og notkun hennar. Hér snýst siðferðilega spurningin um það hvort að nokkur geti gefið fullt samþykki á grundvelli skilnings á viðfangsefninu. Kvikmyndagerðarmenn halda því stundum fram að aðeins þeir skilji eðli miðilsins vegna þess að þeir vinna með hann. Getur þá nokkur leikmaður gert sér grein fyrir aðfleiðingum þátttökunnar? Hvað ef viðfangsefnið er geðveikur maður eða kona, geta þau gert sér grein fyrir því hvað þau eru að samþykkja? Ágæt dæmi um þetta eru ljósmyndatökur Mary Ellen Marks á geðveikrahæli og ekki síst heimildarkvikmynd Bandaríkjamannsins Frederick Wisemans, Titicut Follies, sem hann tók á geðveikrahæli fyrir afbrotamenn. Mynd Wisemans lýsir dapurlegri aðstöðu fanganna. Fangelsisyfirvöld stefndu Wiseman eftir að hafa séð myndina á þeim grundvelli að hann hafi brotið munnlegan samning milli sín og fangelsisyfirvalda, um nauðsyn þess að leita eftir samþykki um þátttöku allra þeirra fanga sem birtust í myndinni. Stefnandi vann málið og lagt var bann við sýningu myndarinnar, sem hélst þar til fyrir nokkrum árum. Í aðstöðu sem þessari getur myndasmiðurinn borið fyrir sig þau siðferðulegu rök að það sé tilgangur myndarinnar að knýja fram endurbætur. Réttlæting af þessu tagi er mjög útbreidd og þekkist vel úr heimi fréttanna. Það er aftur á móti álitamál hvort að slíkar hugmyndir um menningarlegar, félagslegar eða efnahagslegar umbætur geti réttlætt myndagerð sem oftar en ekki hefur ekki neinar merkjanlegar breytingar í för með sér fyrir þá sem sjást á myndunum. Hið sama verður ekki sagt um þá sem hafa af því atvinnu að taka þær. Ágætt dæmi um þetta er bandaríski ljósmyndarinn Mary Ellen Marks, sem hélt sýningu á verkum sínum á Kjarvalsstöðum síðastliðið sumar. Hún hefur farið víða um heim og sóst eftir myndum af fólki sem býr við bágbornar aðstæður. Fyrir þessar myndir hefur hún öðlast heimsfrægð, en það fara litlar sögur að því fólki sem hún hefur myndað og aðstæðum þess.
Myndatextar með þessari grein.
1. Sorg og örvænting. Myndirnar sýna syrgjandi foreldra og helsærðan, óbreyttan borgara í hinni stríðshrjáðu borg Sarajevo, leita eftir hjálp. Við erum ekki óvön myndum af þessu tagi úr innlendum blöðum og fréttum sjónvarps. Það virðast gilda aðrar reglur um svona myndbirtingar ef myndin er komin langt að. Þá leyfist okkur að birta þær. Verði álíka hryllingur hér á landi, þá eru slíkar myndir ekki birtar í innlendum miðlum. Rökin með myndbirtingum frá átakasvæðum eru þau í heimi fréttamennskunnar, að svona sé heimurinn og það sé skylda fréttamanna að sýna hann eins og hann er. Við getum velt því fyrir okkur hversvegna sömu rökum er sjaldnast beitt þegar hroðalegir atburðir gerast í okkar eigin samfélagi.
2. “Hinir ófrægu” hafa verið viðfangsefni ljósmyndarans Mary Ellen Marks í tæplega þrjátíu ár; þ.á.m. eiturlyfjaneytendur, geðsjúkir, vænidskonur og heimilislausir. Ferill hennar vekur upp siðferðilegar spurningar um það hvort hún hafi rétt til þess að ljósmynda svokallað utangarðsfólk þrátt fyrir samþykki þess og geti réttlætt myndatökurnar sem umbótastefnu þegar aðstæður fólksins haldast óbreyttar.
3. “Mynd ársins” var þessi mynd umsvifalaust nefnd þegar hún birtist í BSRB-tíðindum. Hún sýnir Hannes H. Gissurarson, fréttastjóra Frjáls útvarps, kíkja fyrir Dómkirkjuhornið á útifundi BSRB við Alþingishúsið. Þeirri spurningu er velt upp í greininni hvort taka myndarinnar og síðar birting hafi verið gerð með það eitt í huga að klekkja á Hannesi.
Greinin birtist í Lesbók Morgunblaðsins 20. nóvember 1993.
Siðferðilegar spurningar í tengslum við ljósmynda- og kvikmyndatökur á Íslandi hafa ekki farið hátt í opinberri umræðu. Það þýðir samt ekki að myndatökumenn og viðfangsefni þeirra, ásamt áhorfendum myndanna, séu rúnir vangaveltum um siðferðilegar hliðar þess sem þeir sjá. Þvert á móti. Íslendingar eru vandir að virðingu sinni, þeim er misboðið og þeir láta sig varða þá mynd sem þeir sjá af sér og sínum, lifandi eða dauðum. Um það vitna samtöl mín við myndatökumenn, fyrispurningar um siðferði myndbirtinga blaða og sjónvarps, og kærur þeim tengdar til Blaðamannafélags Íslands og ótal raddir í símatíma Rásar 2, þjóðarsálinni.
Hér á eftir mun ég ræða nokkur atriði tengd siðferði myndefnis, bæði ljósmynda og kvikmynda, og taka nokkur dæmi sem varpa geta ljósi á hvers eðlis siðferðileg umræða um myndefni er. Ég mun fyrst aðeins ræða almennt um siðferði og myndefni og ræða síðan frekar siðferðilegar skyldur myndatökumannsins við viðfangsefni sín út frá hugtakinu um friðhelgi einkalífsins.
II
Það má skipta viðfangsefnum siðferðilegar umræðu um myndefni niður í fjóra hluta og á sú skipting bæði við um tilbúning þeirra og notkun. Í fyrsta lagi skyldur myndatökumannsins við sjálfan sig til að gera mynd eða myndir sem endurspegla ætlun hans eftir bestu getu. Í öðru lagi ábyrgð myndatökumannsins til að halda fast við fagmannleg viðmið og að uppfylla skuldbindingar sínar við stofnanir eða einstaklinga sem gera honum það fjárhagslega kleift að stunda sína iðju. Í þriðja lagi skyldur myndatökumannsins gagnvart viðfangsefnum sínum. Og loks ábyrgð hans gagnvart þeim sem eiga að njóta myndanna. Þegar rætt er um skyldur og ábyrgð í þessu samhengi þá er átt við siðferði sem tekur á sig ýmsar myndir og erfitt getur verið að segja nákvæmlega til um hvaða siðferðilegu skyldur eða hvaða siðferðilega ábyrgð eigi við í hverju tilviki fyrir sig. Hvert dæmi verður því að ræða út af fyrir sig vegna þeirra mörgu mismunandi tengsla og ólíkra siðferðulegu spurninga sem af þeim vakna. Við skulum skoða aðeins fjögur atriði tengd ákvæði laga um friðhelgi einkalífsins til að sýna fram á skyldur og ábyrgð myndatökumannsins við viðvangsefni sín.
Í almennum hegningarlögum er sérstaklega vikið að friðhelgi einkalífsins. Ákvæðin fela í sér vernd einstaklingsins til þess að fá að lifa í friði fyrir forvitni náungans eða illkvittni. Þessi réttindi taka til einkalífs hans, einkamála, skapgerðareinkenna, skoðana hans og friðhelgi heimilisins. Lögin vernda meðal annars friðhelgi einkalífs manna fyrir óviðkomandi átroðningi á svæði sem er í eign hans, þ.e. heimili, en lögin eru ekki eins skýr er kemur að almannafæri og hvaða vernd einstaklingurinn nýtur þar fyrir forvitni náungans eða illkvittni. Hér er þá átt við um garða, lóðir eða húsnæði sem er opið almenningi. Myndatökurmaður þarf augljóslega leyfi til að mynda inná heimili manns, en þegar komið er út á almannafæri þá virðist sem að myndatökumaðurinn þurfi ekki að biðja leyfis til að fá að mynda. Til samlíkingar má segja að almenningur og yfirvöld líti svo á að myndatökur á almannafæri séu í engu frábrugðnar því að lýsa því sem fyrir augu ber í rituðu máli eða að sjást af öðru fólki. Málið er hins vegar ekki svo einfalt og er nærtækt að minnast á úrskurð Tölvunefndar um uppsetningu myndavéla við ljósastýrð gatnamót. Borgaryfirvöld höfðu áætlanir um að setja upp myndavélar á gatnamótum til nota við að stemma stigu við akstri yfir á rauðu ljósi. Tölvunefnd aftur á móti ályktaði um málið og taldi að borgaryfirvöldum væri ekki stætt á því að setja upp myndavélarnar á grundvelli laga um friðhelgi einkalífsins. Annað dæmi sem vert er að nefna í þessu samhengi er myndbirting dagblaðsins Pressunar síðastliðið sumar, af dæmdum nauðgara. Myndin er tekin fyrir utan vinnustað hans, sem augljóslega telst almannafæri, en í gegnum glugga og inn á vinnustað mannsins.
Hvort hér sé um friðarbrot að ræða skal ósagt látið, en myndir sem teknar eru á þennan hátt hafa oft erlendis endað fyrir dómstólum, með kæru um friðarbrot, og þá á grundvelli þess að myndin varði ekki almenning. Oftar en ekki hafa slíkar kærur byggst á vandræðalegum andartökum og er vel þekkt úr heimi fyrirfólks eða stórstjarna. Íslendingar þekkja ekki slíkar myndatökur heðan, af persónulegum stundum forsetans eða rokkstjarna. Hvað þá málarekstur fyrir dómstólum.
Við setningu Alþingis 10. október 1984 efndi BSRB til útifundar fyrir framan Alþingishúsið sem liður í verkfallsbaráttu samtakanna. Voru þar samankomin fimm til tíu þúsund manns og reyndu ljósmyndarar að afla sér mynda meðal annars með því að koma sér fyrir á efri hæðum Hótel Borgar. Ásamt myndum af samkomunni náðist mynd af Hannesi H. Gissurarsyni, þá fréttastjóri svokallaðs Valhallarútvarps og helsta talsmanni frjálshyggju hér á landi. Myndin birtist síðan meðal annars í BSRB-tíðindum og var á þeim bæ kölluð mynd ársins. Þessi myndbirting hleypti af stað mikilli ljóðagerð, eins og segir í bók þeirra Baldurs Kristjánssonar og Jóns G. Kristjánssonar, Verkfallsátök og fjölmiðlafár (1984), ljóðagerð sem virðist þjóna þeim eina tilgangi að gera lítið úr Hannesi, eins og þetta erindi ber með sér:
Það gustar um Hannes H. Gissurarson
Á gægjum við hornið að snapa eftir fréttum.
Í svip hans er spurning og veikburða von
Um Valhallarsigur á Béserrbé-stéttum.
Hann leynist í skugga, hann vokir, hann veit
Það er vissast að taka ekki áhættu neina
Svo fjarri öllum vinum í frjálshyggjusveit,
Þeim Friedman og Hayek og Davíð og Steina.
Hið sama verður sagt um þá ákvörðun að taka myndina og síðar að birta hana. Í þessu tilviki er Hannes berskjaldaður fyrir því að teknar eru af honum myndir, á stað þar sem hann getur allt eins átt von á því að teknar séu af honum myndir. Við getum hins vegar velt því fyrir okkur hvort að myndbirtingin þjóni öðrum tilgangi en þeim að rægja manninn og sé þar með röskun á friði hans til að lifa óáreittur fyrir forvitni og illkvittni náungans.
Þriðja atriðið sem ég vil nefna í tengslum við friðhelgi einkalífsins og myndbirtingar eru ásakanir viðfangsefna ljósmyndara og kvikmyndagerðarmanna um að þeir afbaki sannleikann í myndum sínum og gefi ranga mynd af viðkomandi persónu eða hegðun. Ásakanir af þessu tagi eru algengar hjá fólki og lýsir sér ágætlega í umfjölluninni sem orðið hefur um heimildarmynd Magnúsar Guðmundssonar, Lífsbjörg í Norðurhöfum. Þessi umræða er ágætt dæmi um hvers eðlis ágreiningurinn er, þó ekki sé um einstakling að ræða sem Magnús er sakaður um að gefa ranga mynd af. Í myndinni gerir Magnús því skóna að Grænfriðungar séu vísvitandi að falsa myndir til þess að fá fólk á sitt band í baráttunni gegn selveiðum. Grænfriðungar, aftur á móti, hafna þessum ásökunum og bera Magnúsi í raun sömu sökum, telja að hann gefi fólki alranga mynd af starfsemi samtakanna og afbaki þar með sannleikann.
Með vaxandi vitund fólks erlendis um það hvers megnug ljósmyndin og kvikmyndin er í því að hafa áhrif á það hvernig almenningur sér og hugsar um persónur á mynd, þá hefur það gerst í kjölfarið að myndatökumenn, á dagblöðum og sjónvarpsstöðvum, hafa verið kærðir fyrir dómstólum um brot á friðhelgi einkalífsins með myndatökum sínum. Viðbrögð myndatökumanna dagblaða og sjónvarpsstöðva við þessu hafa svo aftur á móti verið þau að sett hafa verið á svið persónur sem augljóslega byggja á ákveðnum fyrirmyndum úr raunveruleikanum. Í Bandaríkjunum hafa verið kveðnir upp dómar um notkun slíkra fyrirmynda, fyrirmyndunum í hag. Leikkonan breska Elizabeth Taylor, fór til dæmis í mál við ABC-sjónvarpsstöðina bandarísku í þeim tilgangi að stöðva framleiðslu á kvikmynd sem byggði á ævi hennar. Hún vann málið. Hið sama gerði Jacquline Kennedy Onassis, en hún stefndi tískuhúsinu Christian Dior fyrir að hafa notað sig sem fyrirmynd að auglýsingu. Dómarnir þeim í vil voru báðir grundvallaðir á því að stefndu hefðu brotið friðhelgi einkalífs þeirra.
III
Ef við gerum ráð fyrir því að það sé nauðsynlegt að fá fullt samþykki fólks til þess að taka þátt í gerð ljósmynda og kvikmynda, þá er það ekki skýrt, í ljósi reynslunnar, hvað fullt samþykki þýðir og hvort að það sé nægjanlegt til að myndasmiðurinn öðlist það vald yfir myndgerðinni, að hann ráði alfarið gerð og notkun hennar. Hér snýst siðferðilega spurningin um það hvort að nokkur geti gefið fullt samþykki á grundvelli skilnings á viðfangsefninu. Kvikmyndagerðarmenn halda því stundum fram að aðeins þeir skilji eðli miðilsins vegna þess að þeir vinna með hann. Getur þá nokkur leikmaður gert sér grein fyrir aðfleiðingum þátttökunnar? Hvað ef viðfangsefnið er geðveikur maður eða kona, geta þau gert sér grein fyrir því hvað þau eru að samþykkja? Ágæt dæmi um þetta eru ljósmyndatökur Mary Ellen Marks á geðveikrahæli og ekki síst heimildarkvikmynd Bandaríkjamannsins Frederick Wisemans, Titicut Follies, sem hann tók á geðveikrahæli fyrir afbrotamenn. Mynd Wisemans lýsir dapurlegri aðstöðu fanganna. Fangelsisyfirvöld stefndu Wiseman eftir að hafa séð myndina á þeim grundvelli að hann hafi brotið munnlegan samning milli sín og fangelsisyfirvalda, um nauðsyn þess að leita eftir samþykki um þátttöku allra þeirra fanga sem birtust í myndinni. Stefnandi vann málið og lagt var bann við sýningu myndarinnar, sem hélst þar til fyrir nokkrum árum. Í aðstöðu sem þessari getur myndasmiðurinn borið fyrir sig þau siðferðulegu rök að það sé tilgangur myndarinnar að knýja fram endurbætur. Réttlæting af þessu tagi er mjög útbreidd og þekkist vel úr heimi fréttanna. Það er aftur á móti álitamál hvort að slíkar hugmyndir um menningarlegar, félagslegar eða efnahagslegar umbætur geti réttlætt myndagerð sem oftar en ekki hefur ekki neinar merkjanlegar breytingar í för með sér fyrir þá sem sjást á myndunum. Hið sama verður ekki sagt um þá sem hafa af því atvinnu að taka þær. Ágætt dæmi um þetta er bandaríski ljósmyndarinn Mary Ellen Marks, sem hélt sýningu á verkum sínum á Kjarvalsstöðum síðastliðið sumar. Hún hefur farið víða um heim og sóst eftir myndum af fólki sem býr við bágbornar aðstæður. Fyrir þessar myndir hefur hún öðlast heimsfrægð, en það fara litlar sögur að því fólki sem hún hefur myndað og aðstæðum þess.
Myndatextar með þessari grein.
1. Sorg og örvænting. Myndirnar sýna syrgjandi foreldra og helsærðan, óbreyttan borgara í hinni stríðshrjáðu borg Sarajevo, leita eftir hjálp. Við erum ekki óvön myndum af þessu tagi úr innlendum blöðum og fréttum sjónvarps. Það virðast gilda aðrar reglur um svona myndbirtingar ef myndin er komin langt að. Þá leyfist okkur að birta þær. Verði álíka hryllingur hér á landi, þá eru slíkar myndir ekki birtar í innlendum miðlum. Rökin með myndbirtingum frá átakasvæðum eru þau í heimi fréttamennskunnar, að svona sé heimurinn og það sé skylda fréttamanna að sýna hann eins og hann er. Við getum velt því fyrir okkur hversvegna sömu rökum er sjaldnast beitt þegar hroðalegir atburðir gerast í okkar eigin samfélagi.
2. “Hinir ófrægu” hafa verið viðfangsefni ljósmyndarans Mary Ellen Marks í tæplega þrjátíu ár; þ.á.m. eiturlyfjaneytendur, geðsjúkir, vænidskonur og heimilislausir. Ferill hennar vekur upp siðferðilegar spurningar um það hvort hún hafi rétt til þess að ljósmynda svokallað utangarðsfólk þrátt fyrir samþykki þess og geti réttlætt myndatökurnar sem umbótastefnu þegar aðstæður fólksins haldast óbreyttar.
3. “Mynd ársins” var þessi mynd umsvifalaust nefnd þegar hún birtist í BSRB-tíðindum. Hún sýnir Hannes H. Gissurarson, fréttastjóra Frjáls útvarps, kíkja fyrir Dómkirkjuhornið á útifundi BSRB við Alþingishúsið. Þeirri spurningu er velt upp í greininni hvort taka myndarinnar og síðar birting hafi verið gerð með það eitt í huga að klekkja á Hannesi.
Greinin birtist í Lesbók Morgunblaðsins 20. nóvember 1993.
posted by Sigurjon at 9:13 PM
3 comments
