Sólskinið frá því í gær

Eftir að heimsbyggðinni varð kunnugt um uppfinningar þeirra Daguerre og Talbots árið 1839 notuðu fjölmargir blaðamenn hugtakið „necromancy“ til að lýsa þessu nýja fyrirbæri. „Necromancy“ merkir „samband við þá dauðu“ og í blaðagrein frá árinu 1845 segir að ljósmyndin „geri okkur kleift að afhenda fólki framtíðarinnar myndir af sólskini gærdagsins“. Sólskinið er af margvíslegu tagi og ekki síst með tilliti til þeirrar myndar sem fylgir þessari grein en hún sýnir hvert ljósmyndarinn hefur beint myndavélinni við þræðingu filmunnar á sólríkum degi.

Sumir halda fram að ljósmyndasöfn búi yfir valdi. Bandaríski ljósmyndafræðingurinn Alan Sekula hefur t.a.m. bent á að til séu margvísleg ljósmyndasöfn, s.s. þau sem finna má á minjasöfnum, í fyrirtækjum, stofnunum og á heimilum fólks. Söfn eiga sameiginlegt er að þau sanka að sér ljósmyndum af ólíkum toga og gera þau einsleit. Einsleitnin stafar af eign safnsins á sömu myndunum, flokkunarkerfi þess og öðru skipulagi sem myndasafnið hefur tekið upp. Í þessu starfi felst ákveðin þversögn sem sýnir vel hversu vandmeðfarnir hlutir ljósmyndir geta verið. Á sama tíma og ljósmyndin kemur inní safnið er hún leyst undan því hlutverki sem hún gegndi áður og fær myndin ekkert afmarkað hlutverk annað en að vera hluti af heild. Ljósmyndin missir samhengi sitt við samlögunina að safnkostinum og tapast þar með þekking sem er eitt markmið safna að varðveita.

Safnvörðum myndasafna er augljós vandi á höndum sé mið tekið af þeim ólíku sjónarmiðum sem fram koma til ljósmyndarinnar. Safnvörðum verður að vera ljóst að menn greinir á um hvert sé gildi ljósmynda og hvaða hlutverki þær eigi að gegna. Aðstæðurnar leggja skyldur á herðar safnvarða og að búa skuli í haginn að ólík sjónarmið fái að njóta sín í safnastarfinu. Spurningin um hvað skuli varðveita í þeim aðföngum sem koma í safnið og ekki síst hvað skuli rannsakað og miðlað til almennings verður mikilvæg. Hvað á t.a.m. að varðveita af óklipptri 36 mynda, 35 mm. filmu? Á að varðveita hana alla - dökka enda filmunnar og þræðingamyndirnar í byrjun hennar? Eða skal eingöngu varðveita þann hluta filmunnar sem sýnir myndir sem eru teknar með ásetningi ljósmyndarans?

Mynd Bjarnleifs Bjarnleifssonar var ekki búin til í öðrum tilgangi en þeim að þær sem í kjölfarið komu blessuðust. Hún var því ekki „tekin“ í þeim skilningi sem við leggjum vanalegast í það orð heldur af nauðsyn eða öllu heldur vegna annmarka tækninnar. Myndin hafði ekki aðra merkingu fyrir ljósmyndarann en þá sem að ofan er lýst og verður ekki að mynd fyrr en með birtingu hennar í því samhengi sem hér um ræðir. Hún hefur því orðið fyrir tvöfaldri valdbeitingu safnsins sem hefur varðveitt hana; annars vegar með varðveislu hennar, þar sem myndin er gerð að mynd, og hins vegar með sköpun á nýrri merkingu sem stendur á skjön við merkingarsvið hennar á dögum ljósmyndarans. Hér sýnir „necromancy“ á sér aðra hlið, þar sem „samband við hina dauðu“ færist frá því sem sést á myndinni yfir á miðilinn sjálfan og samband hans við ljósmyndarann. Og sambandið við hina dauðu er einnig falið í tengslum við miðilinn sjálfan. Merkingarlega dauð ljósmynd er komin í samband við þann sem ber hana augum og virðir fyrir sér.

---

Thessi greinarstufur var skrifadur arid 1998, ef eg man rett, i tilefni af samstarfsverkefni milli Ljosmyndasafns Reykjavikur, Reykjavikurakademiunnar og bokautgafunnar Bjarts. Aetlunin var ad stufurinn kaemi ut, asamt odrum alika greinum er fjolludu um ljosmyndina og margvislega thraedi hennar inni lif folks. Aldrei vard af af birtingu thessara greina af einhverjum orsokum. Tilefni minna skrifa voru ljosmyndir sem Bjarnleifur Bjarnleifsson hafdi tekid oafvitandi eda vitandi vits af fotunum af ser thegar hann var ad thraeda ljosmyndavelina syna med nyrri filmu.

Ljósmyndin er hugsun

Ljósmyndin er tilraun til að sýna það ósýnilega líkt og röntgenmyndir eða strikamerki. Hvað er í myndinni sem við sjáum en greinum ekki? Ljósmyndir sýna fyrst og fremst það sem við hugsum. Hugsun ljósmyndarans er þar á meðal. Ljósmyndir eru því ekki það sem við sjáum heldur það sem við hugsum. Og ekkert annað þar sem myndin hefur enga merkingu utan mannlegrar tilveru. Ljósmyndin er hins vegar alltaf önnur sýn, önnur sýn á það sem við ekki sjáum. Við sjáum ekki með augum ljósmyndarans, en við höfum aðgang að augum og hugsun hans í gegnum ljósmyndina.

Mér virðist sem að stundum gleymist að ljósmyndin getur ekki lifað án mannsins og hefur enga merkingu utan manlegrar tilveru. Ljósmyndin er í þeim skilningi forgengileg líkt og myndefni sem tilheyrir liðinni tíð á sömu stundu og myndin er kláruð. Og líkt og tíminn vinnur á manneskjunni, vinnur tíminn á skilningi hennar á myndefninu. Það sem vex þrífst á því sem undan hefur látið. Tíminn vinnur því ekki eingöngu á efnislegri tilvist myndarinnar heldur einnig á merkingu hennar. Ljósmyndarinn stendur aftur á móti utan við lýsandi orð myndarinnar. Myndin er lýst hugsun hans og verður kannski aldrei það sem hann ætlaði sér í hugum þeirra sem sjá myndina. Það er því ekki nóg að sjá með augum ljósmyndarans. Hann býður okkur upp á margræða einföldun á ferhyrndum fleti. Orðin hjálpa til við að einfalda þessa margræðni.

Fram á þenna dag hefur Íslendingum verið tamt að umgangast ljósmyndir líkt og þær eigi sér ekki fleiri líf en eitt og snúist eingöngu um myndir sem „eittvað sjáist á“. Ljósmyndir af engu eru hins vegar ekki til og ljósmyndin á sér ótal líf á sama tilverustiginu því sama myndi hefur oft margvíslega merkingu innan sama menningarsvæðis. Á það jafnvel við fyrir sama manninum. Sé litið til eldri ljósmynda sést t.d. að þær eiga sér eilíft líf og vafalaust hafa margar þeirra gengið í gegnum mörg tilverustig. Verið handfjatlaðar af nokkrum kynslóðum og notaðar í ólíku samengi í gegnum tíðina. Það er hugsunin sem gerir ljósmyndina að því sem hún er.


Birtist í tilefni af sýningu Ívars Brynjólfssonar ljósmyndara í Gallerí Ingólfsstræti 8, ágúst 1998