Einkavæðum menningariðnaðinn

Seljum íslensku handritin hæstbjóðanda. Seljum minjar og rekstur höfuðsafna landsins. Seljum lista- og myntsafn Seðlabanka Íslands. Leggjum af óskilvirkt og þunglamalegt styrkjakerfi til handa menningariðnaðinum. Minnkum menningariðnaðarumsvif ráðuneyta.

Losum úr læðingi gríðarlega fjármuni og frumkvæði einstaklinga í landinu. Ríkisafskipti af íslenskri menningu er afsprengi þess tíma er landið var nýlenda Dana. Þörfin á sameiginlegri arfleifð þótti nauðsynleg til að réttlæta viðskilnað við Dani.

Frá setningu stjórnarskrárinnar 1874 hafa verið settar á fót stofnanir og sjóðir sem sinna söfnun, miðlun og rannsóknum á menningararfi þjóðarinnar. Í dag gegna menningarstofnanir hins vegar breyttu hlutverki og hafa gengið einkastaklingsframtakinu á hönd. Menntunarlegar og stjórnunarlegur kröfur eru einnig breyttar gagnvart menningarstofnunum. Á undanförnum áratug hafa hugmyndir nýfrjálshyggjunnar umbylt íslensku samfélagi. Komið hefur verið á samkeppnisumhverfi á ýmsum sviðum, sem ríkið sá eitt um áður.

Ríkisreknar stofnanir hafa verið seldar hæstbjóðanda og hefur reynslan sýnt að þjóðinni hefur aldrei vegnað betur. Reynslan af þessum aðgerðum hefur sýnt að Íslendingar þurfa ekki lengur að eiga og reka stofnanir saman. Komið hefur í ljós að slíkt kerfi er óréttlátt. Það hamlar bæði frumkvæði einstaklinga og skerðir frelsi þeirra. Mörkin milli opinberra menningarstofnana og einkafyrirtækja hafa jafnframt verið að riðlast á undanförnum árum og vart má lengur sjá hver ræður ferðinni.

Það eru nokkur rök sem mæla með því að menningariðnaðurinn sé seldur. Rekstur menningariðnaðarins yrði hagkvæmari en ríkisrekstur. Einstaklingar fara betur með eigin eigur en annarra. Einstaklingar hafa meiri hag af því að taka hagkvæmustu ákvarðanirnar um nýtingu menningararfsins, en stjórnmálamenn eða fræðimenn sem vinna í dag með þessar eigur þjóðarinnar. Stjórnmálamenn hugsa meira um það að tryggja flestum kjósendum vinnu og fræðimenn hugsa meira um það að rannsaka þessar minjar, en að auka verðmæti minjanna.

Menningarstofnanir leggja sig takmarkað fram um að hámarka þann ágóða sem hægt er að hafa af menningarverðmætum. Menningarminjar eru takmörkuð auðlind sem ber að hámarka arðin af á meðan hægt er. Ein af stærstu lygum samtímans er að menningarminjar, sé hægt að varðveita um ókomin ár. Því miður standa Íslendingar, eins og aðrar þjóðir, frammi fyrir því að minjar eru forgengilegar og munu, er fram líða stundir, eyðast í núverandi formi. Þetta þýðir í raun að eyða þarft gríðarlegum fjárupphæðum á komandi árum til að forverja skinnhandritin, sjónverk, muni, og hús í eigu ríkisins.

Fákeppni ríkir á sviði menningarinnar. Handritin eru til dæmis eingöngu í vörslu Árnastofnunar og hafa aðrar stofnanir eða einstaklingar ekki aðgang að þeim nema í gegnum samstarf við þá. Með sölu handritanna væri ekki eingöngu verið að hámarka fjárhagslegan auð sem í þeim felst, heldur einnig að búa til samkeppni í því að sýna þau, rannsaka og forverja. Menningarstofnanir eru almennt ekki vel í stakk búnar til þess að mæta breytingum á markaði og aukinni hnattvæðingu. Aukinn ferðamannastraumur gerir illa búnar og fjárhagslega sveltar menningarstofnanir á engan hátt samkeppnishæfar við sambærilegar stofnanir erlendis.

Stjórnendum menningarstofnana hefur verið uppálagt undanfarin ár að stjórna fyrst og fremst með fjárhagslega hagsmuni stofnanna í huga. Hafa ber þá ánægjulegu staðreynd í huga að Íslendingar hafa náð góðum árangri í að nýta rýran menningaraf sinn. En betur má ef duga skal. Enn má auka skilvirkni, framleiðni og arðsemi menningariðnaðarins til hagsbóta fyrir alla landsmenn. Ein ríkasta skylda Íslendinga er að ganga vel um auðlindina sem menningararfurinn er og nýta hann á sjálfbæran hátt.

Birtist í Fréttablaðinu, 27. oktober 2006