Eðlileg viðbrögð

Þann 16. janúar birtist í Staksteinum endurómur af viðskiptum Björns Bjarnasonar fv. menntamálaráðherra við Ljósmyndasafn Reykjavíkur (LR) í tengslum við ljósmyndakópíur sem faðir hans hafði látið eftir sig. Björn hafði látið LR fá kópíurnar til geymslu, en tók þær til baka vegna þess að honum fannst LR ekki standa sig nægilega vel í að sinna þeim. Staksteinahöfundur gerir lítið úr þætti LR í þessu máli og kallar viðbrögð safnsins undarleg og spyr „Hverskonar vinnubrögð eru þetta?” Núverandi forstöðumaður safnsins lætur síðan liggja að því í svari sínu til Björns Bjarnasonar í Morgunblaðinu, að vegna reynsluleysis á þeim tíma sem málið kom upp hafi hún leitað til forvera síns um ráð. Núverandi forstöðumaður telur hins vegar að þau ráð hafi ekki verið haldbær í ljósi núverandi sjö ára reynslu sinnar í starfi forstöðumanns. Viðbrögð LR við óskum Björns hefðu því orðið önnur. Forstöðumaðurinn varpar, með öðrum orðum, ábyrgðinni yfir á forvera sinn í starfi og þvær hendur sínar af málinu. Ummæli Staksteina og núverandi forstöðumanns kallar á frekari úskýringar á viðbrögðum mínum sem fyrrverandi forstöðumaður LR í tengslum við þetta kópíusafn Björns.

Árið 1997 stóð LR frammi fyrir því að forgangsraða þurfti verkefnum á vegum stofnunarinnar. Á þeim tíma voru fjölmörg menningarsöguleg ljósmyndasöfn LR í báglegu ásigkomulagi. Ljósmyndagler, ljósmyndafilmur og ljósmyndakópíur svo hundruðum þúsunda skipti lágu undir skemmdum við slæmar aðstæður, í lélegum umbúðum og lítill hluti myndanna var skráður. Ásóknin í þessar myndir var hins mikil og höfðu mörg söfn látið á sjá af notkun. Á þeim tveimur og hálfu ári sem ég var við stjórn safnsins (1997-2000), var gert stórátak í því að forverja ljósmyndasöfn fjölmargra íslenska ljósmyndara og sömuleiðis í að skrásetja þau. Var LR meðal annars lokað sérstaklega til þess að sinna gagngert þessum málum. Þau ljósmyndasöfn sem fengu forgang í varðveislu og skráningu voru söfn eftir íslenska ljósmyndara, glerplötusöfn og filmusöfn sem voru í hættu að skemmast. Kópíusafn Björns samanstóð hins vegar af ljósmyndakópíum sem voru í ágætu ásigkomulagi, sem krafðist ekki brýnnar varðveislumeðferðar. Kópíusafnið virtist einnig eftir tugi erlendra ljósmyndara og hefði það verið margra mánaða verk að grennslast fyrir um hverjir tóku myndirnar og ekki síst
hvar höfundaréttur þeirra liggur. Forgangsröðun í starfi safnsins á þessum árum tók mið að því að standa vörð um starf íslenskra ljósmyndara, en það er einn helsti tilgangur safnsins. Myndasöfn, eins og það safn sem Björn afhenti LR, þurftu einfaldlega að bíða afgreiðslu þar sem forgangsröðin var önnur. Þess ber að geta að þó svo að forgangsröðun hafi verið gerð innan LR, þá þýðir það á engan hátt að LR hafi litið svo á að söfn sem lentu aftarlega í röðinni hafi verið talin ómerkileg. Að mínu mati hefði það verið meiriháttar handvömm ef LR hefði sett myndasafn Björns í forgang í ljósi aðstæðna. LR einsetti sér einnig það markmið á þessum tíma að fara fram með góðu fordæmi í höfundar- og varðveisluréttarmálum og tók sér starfsemi opinberra
ljósmyndasafna erlendis á því sviði til fyrirmyndar. Útbúnir voru samningar undir handleiðslu sérfræðings í höfundarétti, sem kváðu á um réttindi og skyldur LR við ljósmyndara og ljósmyndsöfn, og einnig réttindi og skyldur ljósmyndara (eða eigenda höfundaréttar) við LR. Markmiðið með þessum samningum var að tryggja réttarstöðu beggja aðila sem verið hafði í óvissu áður. Um leið var einnig búin til réttlætanlegur farvegur fyrir stofnunina að eyða meiri fjármunum og tíma í að varðveita, skrá, rannsaka og miðla þeim ljósmyndasöfnum sem með samningum voru á ábyrgð safnsins. Í ljósi þessara grundvallaratriða sem LR vann að í varðveislu- og höfundarréttarmálum hefði það verið ósamræmi í starfi LR að sinna safni Björns að svo stöddu, safni sem LR vissi lítil deili á í réttindalegu tilliti.

Stefnan í máli Björns var tekin á grundvelli þessara atriða sem hér hafa verið rædd. Starfsmenn á ljósmyndasöfnum víða um heim vita að myndakópíur geta verið einu eintökin sem til eru í heiminum, þar sem ljósmyndafilmum (orginölum) hefur oft verið hent. Þetta gat átt við um myndir í safni Björns og því mikilvægt að hvetja Björn til þess að gera það sem safni hans var fyrir bestu. Á þeim tíma sem Björn bar fram óskir sínar um aðgerðir stóð Sjálfstæðisflokkurinn í því að flokka og skrá myndasafn flokksins. Sérstök manneskja var í því starfi og vildi ég ekki á nokkurn hátt standa í veginum fyrir því að búið yrði vel um þessar myndir. Var Björn því hvattur til að nýta sér þau tengsl. Sú tillaga var að sjálfsögðu gerði í góðri trú um að þessir aðilar gerðu sér grein fyrir hvað felst í því að varðveita myndakópíur út frá lögum um höfundarétt.

Birtist í Morgunblaðinu í lok janúar 2007.

Köld slóð Baltasars, Björns og íslenska ríkisins

Umfjallanir og viðtöl um nýlegar kvikmyndir eins og Mýrina í leikstjórn Baltasars Kormáks og Kalda slóð í leikstjórn Björns Brynjólfs Björnssonar sýna að slóð íslenskrar kvikmyndagerðar er köld. Kvikmyndalistamenn og fjölmiðlafólk setja myndirnar þess í stað í samhengi við íslenska bókmenntasögu eins og íslensk kvikmyndagerð sé hluti hennar. Þar er þó einhverju samhengi fyrir að fara. Kvikmyndirnar eru þar með settar í samhengi við skrif spennusagnahöfunda á borð við Arnald Indriðason og fleiri, í stað þess að ræða hvernig leikstjórar, handritshöfundar, kvikmyndatökumenn og aðrir sjá sig í samhengi við íslenskar kvikmyndir á borð við Morðsögu (1977) í leikstjórn Reynis Oddssonar, Ryð (1990) í leikstjórn Lárusar Ýmis Óskarssonar, og Foxtrot (1988) í leikstjórn Jóns Tryggvasonar svo nokkur dæmi séu tekin.

Þetta sérkennilega samhengi kemur hins vegar ekkert á óvart vegna þess að flest sem er gert í tengslum við kvikmyndir á íslandi er yfirleitt sett í bókmenntalegan búning, eins og þjóðin skilji ekki önnur viðmið. En það er ekki bara í fjölmiðlaumfjöllunum sem íslenskar kvikmyndir eru settar undir mælistiku bókmenntanna, íslenskir kvikmyndagerðarmenn þurfa að skila inn skriflegum lýsingum til Kvikmyndamiðstöðvar á myndum sem þeir vilja gera og gríðarleg áhersla er lögð á námskeið í handritsskrifum í opinberum styrkveitingum á kostnað annarra greina kvikmyndagerðar. Svo má ekki gleyma því að árleg verðlaun til kvikmyndagerðarmanna eru kennd við Eddu Snorra Sturlusonar. Og það sem meira er, íslenskir kvikmyndagerðarmenn snúa sér oftar en ekki að bókmenntunum eftir gróskulegan feril kvikmyndagerð eins og dæmið um Þráinn Bertelsson sannar.

Þáttur Kvikmyndasafns Íslands og íslenskra kvikmyndafræðinga er kapituli (takið eftir þessari bókmenntalegu orðanotkun) út af fyrir sig. Kvikmyndasafni Íslands tókst í samvinnu við Íslandspóst að halda uppá 100 ára afmæli reglubundinna kvikmyndasýninga hér á landi með því að gefa út 3 lítil frímerki á þessu ári. Frímerkin má nota til að dreifa sendibréfum, jólakortum og öðru skriflegu út um allan heim. Yfirlit yfir íslenska kvikmyndasögu hefur aldrei verið sýnd á vegum þessarar þjóðarstofnunar, en hefur þess í stað styrkt tvisvar sinnum útgáfu á lítilli yfirlitsbók á ensku um íslenskar kvikmyndir. Sú bók er ekki til á íslensku og hljómar það sjálfsagt ótrúlega. Og íslenskir kvikmyndafræðingar eru ötulir við að skrifa um það, með kenningum og tungumáli bókmenntafræðanna, hvernig kvikmyndir eru bókmenntalegar aðlaganir. Kvikmyndafræði er kennd við Háskóla Íslands innan bókmenntafræðiskorar og hefur svo verið um árabil.

Það er auðvitað eitthvað skrítið við þessa mynd, að smætta eitt listform yfir á annað í sífellu, eins og möndullinn í heimskringlu listarinnar sé einn og hann bókmenntalegur. Sé horft til annarra þjóða sést að svo er ekki, þar sem listamenn á sviði kvikmyndagerðar og fjölmiðlafólk bera í flestum tilfellum skynbragð á að þeir sem standa að kvikmyndagerð hafa fyrst og fremst lært af því að gera, horfa á og pæla í kvikmyndum. Þar gefst því svigrúm til þess að hugsa og tala um fleira í tengslum við kvikmyndir en út frá bókmenntalegum skýrskotunum. Það er mál til komið að vakna uppúr þessum bókmenntalegum dróma og fjalla um kvikmyndagerð í samhengi listgreinarinnar sjálfar. Að öðrum kosti verður íslensk kvikmyndaumræða það bókmenntalega mýrarfen, sem hingað til hefur skilið eftir sig kalda slóð.

Birtist í Lesbók Morgunblaðsins 6. janúar 2007