Slembilukka Björns

Það hefur ekki farið framhjá neinum að Björn Bjarnason dómsmálaráðherra hefur mikinn áhuga á því að stofnuð sé leyniþjónusta á Íslandi. Hefur hann látið í veðri vaka að hann hafi áhuga á því að menn ræði þessa hugmynd af fullri alvöru, kosti hennar og galla, þörf á henni og vanþörf. Ég hef lagt mitt af mörkum og skrifað tvo pistla á kistuna.is um þetta mál. Í fyrri pistlinum benti ég á að í Kastljósþætti sumarið 2005 talaði ríkislögreglustjóri eins og embætti hans væri í samstarfi við leyniþjónustur erlendra ríkja. Í pistlinum gerði ég því skóna að hér væri verið að læða leyniþjónustu inn um bakdyrnar á íslensku samfélagi. Í seinni pistlinum gerði ég skýrslu erlendra sérfræðinga um hryðjuverkavarnir að umtalsefni og sagði meðal annars að leyniþjónustan sem Björn vill stofna væri í raun fjölmenningarlögregla. Svar íslenska ríkisins við margbrotnara samfélagi sem Ísland er orðið.

Á síðustu mánuðum hefur það svo gert, svona í framhjá hlaupi, að tveir fræðimenn, þeir Guðni Th. Jóhannesson og Þór Whitehead hafa verið að skoða leyndarmál ríkisins. Guðni afhjúpaði það í vor að íslenska ríkið hafi látið hlera síma nokkurra aðila sem talið var að gætu ógnað öryggi ríkisins. Þór Whitehead kemur svo á dögunum fram með ritgerð þar sem hann segir frá því að íslenska ríkið hafi rekið leyniþjónustu, um margra áratuga skeið, án vitundar almennings eða löggjafarvaldsins, Alþingis.

Það sem hefur vakið sérstaka athygli mína er að Björn Bjarnason hefur verið salla rólegur yfir þessum tveim rannsóknum. Viðbrögð hans hafa verið á þann veg eins og hann sé einn af okkur, almúganum, sem lesi það með áhuga sem fram kemur hjá áhugaverðum fræðimönnum, en ekki dómsmálaráðherra og yfirmaður þessa sviðs hjá íslenska ríkinu. Reyndar hefur hann lýst yfir þeirri skoðun sinni að gera eigi flest ef ekki öll gögn frá tímum kalda stríðsins opinber, en hann hefur ekki að mér vitanlega, beitt sér sérstaklega fyrir því að svo verði gert. Þess í stað hefur verið skipuð nefnd til að skoða hvort eigi að opinbera gögn og þá væntanlega hvaða gögn. Hér á allt frelsis- og gagnsæistal nýfrjálshyggjumanna, eins og Björns, augljóslega ekki við.

Sömu sögu er að segja um viðbrögð hans við skrifum Þórs. Þar er eins og hann komi bara af fjöllum, eins og við hin. Þyki þetta allt saman mjög áhugavert, en það eigi að horfa fram á veginn. Það eina sem hann hefur raunverulega að leggja til málanna er að hann fer strax í þann gírinn að verja þessar aðgerðir. Í sjónvarpsfréttum föstudaginn 22. september sagði hann til dæmis frá því að hann haldi nú að þetta leyniþjónustustarf hefði allt saman rúmast innan ramma laganna. Hér telur Björn að hann sé að sinna skyldum sínum sem dómsmálaráðherra, en hann virðist gleyma því að lögbrot og valdníðsla getur einnig átt sér stað á því stigi kerfisins. Sem dómsmálaráðherra ber honum að líta til þess og gera ráð fyrir því, sé tilefni til þess (eins og grein Þórs gefur til kynna) og ekki síst ef honum er í raun ókunnugt um hvernig þessum málum var háttað.

Í lokin er svo vert að benda á slembilukku Björns, að þessi tveir fræðimenn, þeir Guðni og Þór, birta rannsóknir sínar á svipuðum tíma og Björn stendur í því að kynna hugmyndir sínar. Í fyrstu hljómuðu þessar hugmyndir Björns sem einhver nýlunda fyrir þjóðinni, en þegar öllu er á botninn hvolft þá reynist dvergríkið Ísland í engu eftirbáti annarra þjóða. Rannsóknirnar sýna fram á ákveðin fordæmi þess að íslenska ríkið hafi hagað sér eins og önnur ríki þegar kemur að svokölluðum þjóðaröryggismálum. Sumir gætu haldið að fyrst að þetta hafi viðgengist, þá geta Íslendingar alveg ruslað upp einni leyniþjónustu. Þess ber hins vegar að geta að á meðan önnur ríki hafa komið sér upp leyniþjónustu, þá hefur það verið með vitund almennings og löggjafans í þeim löndum. Í lýðræðisríkinu Íslandi hefur það ekki verið gert, eins og rannsóknir þeirra Guðna og Þórs sýna, og eykst þar með þrýstingurinn á dómsmálaráðherra og aðra í ríkisstjórn Íslands að gera hreint fyrir þeim dyrum sem þeim er tímabundið trúað fyrir. Þrýstingurinn er þeim mun meiri vegna þeirra hugmynda sem Björn Bjarnason hefur kynnt og er framtíðarsýn hans fyrir okkur – okkur sem þurfum að greiða fyrir hana með skertum borgarlegum réttindum nái hugmyndin fram að ganga.

Birtist á kistan.is 10. október 2006.

Fjölmiðlahiti í Kanada

Þann 23. júní 2006 var að finna áhugaverðan leiðara í Kanadíska dagblaðinu The Globe and Mail. Leiðarinn fjallaði um skýrslu nefndar á vegum stjórnarinnar. Nefndinni var ætlað að setja fram tillögur hvernig koma eigi í veg fyrir óæskilega eignasamþjöppun á fjölmiðlamarkaði og talið er að geti ógnað hagsmunum almennings. Nefndin hefur starfað í nokkur ár og hafa nefndarmenn ferðast um landið og hlustað á raddir fólks sem hafa bæði verið með og á móti sérstökum aðgerðum varðandi samþjöppun. Lokaskýrslan leit dagsins ljós í júní. Ekki eru allir ánægðir með tillögur skýrslunnar, og þar á meðal leiðarahöfundur The Globe and Mail.

Leiðarinn hljóðar svona í lauslegri þýðingu.

“Kvartanir í dag um hætturnar af eignasamþjöppun fjölmiðla í Kanada er ekkert ósvipað því að kvarta undan hættunni af húlahoppæðinu í skólum landsins. Kvörtunin er jafn úrelt. Fáðu þér sæti á stjórnarfundi einhvers fjölmiðlafyrirtækis árið 2006 og líkur eru á að þú heyrir kvartanir um gagnstætt vandamál: uppbrot fjölmiðlamarkaðarins. Á tímum bloggsins, bodmiðlunar, gervinhattaútvarps, og ókeypis dagblaða þá eru fjölmiðlafyrirtæki ekki að leggja á ráðin um að einoka markaðinn. Þess í stað eru þau óánægð með það hvernig markaðurinn er að molna í sundur.

“Hvernig er það mögulegt að hafa færri raddir í 1000 rása umhverfi og Internetið, sem er eins og eldfjall, spúandi fréttum 24 tíma sólarhrings, alla daga ársins, í samanburði við umhverfið fyrir um 20 árum, þegar við höfðum eingöngu tvær sjónvarpsstöðvar sem náðu um allt landið, eina útvarpsrás sem náði yfir allt landið og eitt dagblað sem dreift var um allt land?” spurði einn fréttamaður Corriere Canadese, Angelo Persichili, frammi fyrir nefnd á vegum þingsins er fjallaði um fréttamiðla.

Góð spurning. Slæmt að þingmennirnir skulu ekki hafa tekið mark á henni. Þess í stað hafa þeir kallað aftan úr fortíðinni eftir flókinni rannsókn á því hvernig samþjöppun á fjölmiðlum eigi sér stað. Ráðherra fengin til að óska eftir umsögn. Kanadíska útvarpsréttarnefndinni sagt að vera til taks. Og sérstakri nefnd sem á sér stoð í nýjum Samkeppnislögum ætlað það hlutverk að skera úr um – hið hlutdræga mat - ‘hvað sé í þágu almennings´.

Hætturnar af þessu starfi ætti öllum að vera ljósar. Stjórnmálamenn geta hæglega notfært sér í eigin þágu þetta nýja valdsvið til þess að koma í veg fyrir samruna. Þeir geta lagt stein í götu fjölmiðlarisa sem þeim finnst vera andsnúinn sér eða hjálpað þeim sem er þeim meira að skapi. Fyrrverandi forsætisráðherra, Jean Chrétien, var sérstaklega andsnúinn fjölmiðlamanninum Conrad Black. Hægt er að velta því fyrir sér hvort að Hr. Chrétien hefði ekki freistast til þess að tálma Hr. Black í því að eignast fjölda allan af Kanadískum dagblöðum?

Það kemur á óvart að nefnd sem hefur tvo fyrrverandi fréttamenn í forystu – þau Joan Fraser sem var við Montreal Gazette og Jim Munson hjá CTV sjónvarpsstöðinni – skuli ekki hafa séð ógnina af þessu starfi. Þau dusta í burtu öllum efasemdum um ógnina sem frjálsri fjölmiðlun stafar að þessu starfi og ásaka fjölmiðlafyrirtæki um að skýla sér á bakvið ákvæði í lögum um réttindi og frelsi. Nú jæja, það var ekki að ósekju sem höfundar þeirra laga höfðu sérstakt ákvæði í þeim lögum um fjölmiðla. Fréttamiðlar gegna mikilvægu hlutverki í að gera stjórnvöld ábyrg gerða sinna Þess vegna er nauðsynlegt að fréttamiðlum sé gefið hámarks frelsi til þess að starfa eins og þau telja best, frelsi fyrir afskiptum stjórnvalda. Að gefa ráðherrum stjórnvalda yfirhöndina gagnvart fjölmiðlum sem geta efast um og gagnrýnt stjórnvöld er heimboð um misnotkun.

Ef eigendur fjölmiðla haga sér á óæskilegan hátt, þá er nóg til af lögum til að koma böndum á þá. Ef það lítur út fyrir að þeir séu að sölsa undir sig markaðinn og halda keppinautum sínum frá markaðshlutdeild, þá getur Samkeppnisstofnun litið á málið. Bell Globemedia, sem á CTV sjónvarpsstöðina og dagblaðið The Globe and Mail, er í skoðun hjá Samkeppnisstofnun eftir breytingar á eignarhaldi. Ef fréttafyrirtæki er talið hafa vegið að æru einhvers, þá er þeim sama gert mögulegt að lögsækja það fyrirtæki. Ef fjölmiðlafyrirtæki brjóta á réttindum fólks í vinnu hjá þeim, þá eru til lög sem taka á slíku. Með öðrum orðum, fylgst er með fjölmiðlafyrirtækjum eins og hverju öðru fyrirtæki í landinu.

En fjölmiðlanefndin vill að það sé fylgst betur með þeim. Nefndin heldur fram að almannaheill (public interest) sé stefnt í voða vegna samþjöppunar fjölmiðlafyrirtækja og að stjórnvöld verði að grípa í taumanna. Hvar eru sannanir fyrir þessu? Fyrir utan endurvinnslu á gömlum umkvörtunum um Irving fjölskyldusamsteypuna á austurströnd Kanada, gefur nefndin engin haldbær dæmi um það hvernig fjölmiðlasamsteypa (group ownership) hefur gert fjölbreytni skoðana í fjölmiðlum einsleitari.

Í reynd, er Kanadískt fjölmiðlaumhverfi mjög fjölbreytt með tilliti til uppsprettu efnis, miðlum og skoðunum. Tökum sem dæmi Toronto, sem er einn stærsti fjölmiðlamarkaður landsins. Þar er að finna fjögur stór dagblöð sem keppa og hafa áberandi mjög ólík einkenni og ritstjórnarlegar skoðanir. Eignarhald á þeim öllum er í höndum stórra fjölmiðlafyrirtækja.

Tveimur fyrrverandi hurðastoppurum á fjölmiðla, Davey nefndin (1970) og Kent nefndin (1984) kvörtuðu einnig undan samþjöppun á fjölmiðlamarkaði. Skýrslur beggja nefnda fóru beint á hilluna og safna þar ryki. Skýrsla nýju nefndarinnar á það einnig skilið að slást í hópinn.”

Hægt er að nálgast Davey og Kent skýrslurnar á slóðinni: http://dsp-psd.communication.gc.ca/Collection-R/LoPBdP/BP/prb9935-e.htm